Lục quân tử thang: thành phần, công năng và phân tích
Lục quân tử thang là Tứ quân tử thang thêm Trần bì và Bán hạ: vừa bổ khí kiện tỳ vừa táo thấp hóa đàm, dùng khi tỳ khí hư kèm đàm thấp.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Nhân sâm | Quân | — | 9–12 g | |
| Bạch truật | Thần | — | 9–12 g | |
| Bán hạ (chế) | Thần | — | 4,5–9 g | |
| Phục linh | Tá | — | 9–12 g | |
| Trần bì | Tá | — | 3–6 g | |
| Cam thảo | Sứ | — | 3–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhNhân sâm9–12 gBổ khí kiện tỳ
- ThầnHỗ trợ vị quânBạch truật9–12 gKiện tỳ táo thấpBán hạ (chế)4,5–9 gTáo thấp hóa đàm, giáng nghịch chỉ nôn
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụPhục linh9–12 gKiện tỳ thẩm thấpTrần bì3–6 gLý khí hóa đàm
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịCam thảo3–6 gĐiều hòa
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Ích khí kiện tỳ, táo thấp hóa đàm.[1][2]
Chủ trị: Tỳ vị khí hư kèm đàm thấp: ăn kém, đầy bụng, buồn nôn, nôn, ho đờm nhiều loãng trắng, phân lỏng, sắc mặt vàng nhợt; lưỡi nhợt bệu rêu trắng nhớt, mạch nhu nhược.[1][2] Xem Tỳ khí hư, Đàm ẩm.
3. Phân tích phương
Bài giữ nguyên khung Tứ quân tử thang: Nhân sâm là quân, Bạch truật là thần, Phục linh là tá, Cam thảo là sứ.[1] Thêm Bán hạ (thần) táo thấp hóa đàm, giáng nghịch chỉ nôn và Trần bì (tá) lý khí, làm khí hành thì đàm hóa.[1] Hai vị thêm vào chính là bài Nhị trần thang thu gọn.
4. Gia giảm và bài phát triển
Hương sa lục quân tử thang: thêm Mộc hương, Sa nhân khi khí trệ đầy bụng.[1]
5. Lưu ý an toàn
Thận trọng khi sốt cao, âm hư nội nhiệt, khí trệ, tân dịch hư, khát, táo bón.[2] Tránh khi âm hư có nhiệt, vị hỏa.[1] Bán hạ phải dùng dạng đã chế.
Kết luận
Lục quân tử thang = Tứ quân tử thang + Trần bì, Bán hạ; bổ khí kiện tỳ kèm táo thấp hóa đàm cho tỳ hư có đàm thấp.[1][2]