Bổ trung ích khí thang: thành phần, công năng và phân tích
Bổ trung ích khí thang là bài tiêu biểu của Lý Đông Viên: Hoàng kỳ bổ khí làm quân, phối Nhân sâm, Bạch truật, Cam thảo, và hai vị nhỏ Thăng ma, Sài hồ đưa khí đi lên.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Hoàng kỳ | Quân | — | 15–30 g | |
| Nhân sâm | Thần | — | 6–15 g | Thường thay Đảng sâm[1] |
| Bạch truật | Thần | — | 9–15 g | |
| Chích cam thảo | Thần | — | 6–9 g | |
| Đương quy | Tá | — | 3–10 g | |
| Trần bì | Tá | — | 6–9 g | |
| Thăng ma | Sứ | — | 3–6 g | |
| Sài hồ | Sứ | — | 3–6 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Cột “thang tham khảo” theo [1]; các tài liệu khác ghi khoảng liều khác nhau[2]. Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhHoàng kỳ15–30 gBổ khí thăng dương
- ThầnHỗ trợ vị quânNhân sâm6–15 gĐại bổ nguyên khíBạch truật9–15 gKiện tỳChích cam thảo6–9 gBổ trung ích khí
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụĐương quy3–10 gDưỡng huyếtTrần bì6–9 gLý khí, chống nê trệ
- SứDẫn thuốc, điều hòa các vịThăng ma3–6 gThăng dươngSài hồ3–6 gThăng dương
Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Bổ trung ích khí, thăng dương cử hãm.[1][2]
Chủ trị: Tỳ khí hư: ăn kém, mệt mỏi, phân lỏng; trung khí hạ hãm: sa trực tràng, sa tử cung, sa dạ dày, tiêu chảy lâu ngày; khí hư phát sốt: sốt nhẹ tăng khi mệt, tự ra mồ hôi.[1][2] Xem Tỳ khí hạ hãm, Tỳ khí hư.
3. Phân tích phương
Hoàng kỳ là quân, bổ khí thăng dương; Nhân sâm, Bạch truật, Chích cam thảo là thần, cùng bổ tỳ khí. Đương quy dưỡng huyết, Trần bì lý khí cho thuốc bổ không nê trệ – là tá. Thăng ma, Sài hồ lượng nhỏ là sứ, dẫn thanh dương đi lên.[1]
Phép “cam ôn trừ đại nhiệt” – dùng vị ngọt ấm để trị sốt do khí hư – là đóng góp riêng của Lý Đông Viên; xem Lý Đông Viên.[1]
4. Gia giảm và bài phát triển
Gia giảm theo Me & Qi: đau bụng thêm Bạch thược; đau đầu thêm Mạn kinh tử, Xuyên khung; ho thêm Ngũ vị tử, Mạch môn; đầy bụng thêm Mộc hương, Chỉ xác.[1]
5. Lưu ý an toàn
Chống chỉ định khi âm hư hoặc lý nhiệt.[2] Sa tạng, sốt kéo dài cần được khám để loại trừ nguyên nhân khác trước khi dùng thuốc.
Kết luận
Bổ trung ích khí thang bổ trung ích khí, thăng dương cử hãm, Hoàng kỳ làm quân, Thăng ma và Sài hồ làm sứ dẫn khí đi lên.[1][2]