Ngũ vị tử (Fructus Schisandrae chinensis): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ngũ vị tử là quả chín phơi hoặc sấy khô của cây Ngũ vị bắc thuộc họ Ngũ vị; Dược điển Việt Nam V ghi vị chua, mặn, tính ấm, quy vào hai kinh Phế, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ngũ vị tử (bắc ngũ vị).[1] |
| Tên dược liệu | Fructus Schisandrae chinensis.[1] |
| Loài cho dược liệu | Ngũ vị bắc [Schisandra chinensis (Turcz.) Baill.].[1] |
| Họ | Ngũ vị (Schisandraceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Quả chín phơi hoặc sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị chua (toan), mặn (hàm), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Phế, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Chất chiết được trong dược liệu không dưới 19,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Quả hình cầu không đều hoặc cầu dẹt, đường kính 5–8 mm; mặt ngoài đỏ, đỏ tía hoặc đỏ thẫm, nhăn nheo, có dầu, thịt quả mềm. Có 1–2 hạt hình thận màu vàng nâu, sáng bóng. Thịt quả vị chua; nhân hạt thơm, vị cay, hơi đắng.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch vào mùa thu, hái quả chín phơi khô (hoặc đồ chín rồi phơi), bỏ cuống và tạp chất.[1]
Thố ngũ vị tử (chế giấm): trộn với giấm, đồ đến khi có màu đen rồi phơi hay sấy khô; 20 lít giấm cho 100 kg.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi bắc ngũ vị tử mọc ở đông bắc Trung Quốc, vùng Viễn Đông nước Nga và Triều Tiên (loại Triều Tiên được coi là tốt); quả chín hái vào mùa thu, loại quả màu đỏ hoặc tím đỏ, thịt dày, bóng được coi là tốt.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi ngũ vị tử vị chua, mặn, tính ấm, vào hai kinh Phế, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Liễm phế chỉ ho, sinh tân chỉ hãn, bổ thận cố tinh, chỉ tả, an thần.[1] |
| Chủ trị | Ho lâu ngày và hư suyễn; mộng tinh, di tinh, hoạt tinh, đái dầm, niệu tần; tiêu chảy kéo dài; tự hãn, đạo hãn; tân dịch hao tổn, háo khát, tiêu khát; đánh trống ngực, mất ngủ.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 1,5–6 g mỗi ngày, phối hợp trong các bài thuốc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người đang cảm sốt cao, lên sởi, sốt phát ban không dùng.[1]
Tương tác thuốc
MSK khuyên không dùng ngũ vị tử cùng các thuốc chuyển hóa qua men gan CYP3A4, CYP3A5, CYP1A2 hoặc qua P-glycoprotein. Ở người ghép gan, ngũ vị tử đã làm tăng nồng độ tacrolimus (thuốc chống thải ghép) trong máu.[3] Ngũ vị tử cũng có thể làm giảm men gan ALT, AST trên xét nghiệm.[3] Người đang dùng thuốc điều trị lâu dài cần hỏi bác sĩ trước.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Người ghép tạng có dùng ngũ vị tử được không?
Không tự dùng: ngũ vị tử làm thay đổi nồng độ tacrolimus trong máu.[3]
Ngũ vị tử có “làm hạ men gan” không?
MSK ghi nhận ngũ vị tử có thể làm giảm chỉ số ALT, AST nhưng không làm thay đổi bilirubin;[3] chỉ số men gan giảm không có nghĩa là bệnh gan đã khỏi, cần theo dõi theo bác sĩ.
Bảo quản
Để nơi khô, mát, tránh mốc.[1]
Kết luận
Ngũ vị tử – Fructus Schisandrae chinensis là vị thuốc vị chua, mặn, tính ấm, quy kinh Phế, Thận, được Dược điển ghi công năng liễm phế chỉ ho, sinh tân chỉ hãn, bổ thận cố tinh, an thần.[1] Có tương tác với một số thuốc qua gan, nhất là tacrolimus.[3]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngũ vị tử, Fructus Schisandrae chinensis, tr. 1273–1275
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Ngũ vị tử”, tr. 872–873
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. About Herbs – Schisandra (cập nhật 6/2022)