Ô mai (Fructus Armeniacae praeparatus): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Mơ muối (diêm mai, bạch mai) là quả già màu vàng đã chế muối của cây Mơ, họ Hoa hồng; Dược điển Việt Nam V ghi vị chua, mặn, tính ấm, quy vào các kinh Can, Tỳ, Phế, Đại trường.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ô mai (mơ muối, diêm mai).[1] |
| Tên dược liệu | Fructus Armeniacae praeparatus.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Mơ (Prunus armeniaca L. Syn. Armeniaca vulgaris Lam.).[1] |
| Họ | Hoa hồng (Rosaceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Quả già màu vàng, đã chế muối.[1] |
| Tính, vị | Vị chua (toan), mặn (hàm), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Can, Tỳ, Phế, Đại trường.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Quả hạch hình cầu dẹt, to nhỏ không đều, đường kính 1–3 cm; mặt ngoài màu vàng nâu nhạt có nhiều nếp nhăn, đáy có vết cuống quả hình tròn lõm sâu; thịt quả mềm dính muối; hạt hình trứng dẹt, vàng nhạt; vị chua mặn.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Mơ muối và Ô mai hun khói
Trong Phương tễ, “ô mai” cổ là quả mơ hun khói đen. Dược điển Việt Nam V có chuyên luận mơ muối (diêm mai, bạch mai) – cùng loài mơ nhưng chế bằng muối. Bài này theo chuyên luận mơ muối.
Chế biến và bào chế
Hái quả mơ gần chín vàng, không giập, rửa sạch, ướp muối nhiều lần trong 3 ngày 3 đêm, phơi nắng ban ngày, ủ muối ban đêm cho đến khi quả mềm, độ ẩm dưới 15 %, trên quả có lớp muối kết tinh màu trắng.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi mơ muối vị chua, mặn, tính ấm, vào các kinh Can, Tỳ, Phế, Đại trường.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Nhuận phế, sinh tân dịch, sáp trường, sát trùng.[1] |
| Chủ trị | Ho lâu ngày phế hư, hư hỏa tiêu khát, ỉa chảy, lỵ mạn tính, đau bụng nôn mửa (hồi quyết), đau bụng do giun đũa.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–10 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc, thường phối hợp với các loại thuốc khác.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi bệnh cần phát tán không nên dùng.[1]
Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Tiêu chảy, lỵ có máu, sốt cần đi khám; vị thuốc có nhiều muối – người tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận cần hỏi bác sĩ.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Ô mai có trong bài thuốc nào?
Ví dụ Ô mai hoàn (trị hồi quyết do giun) – vị quân của bài.
Ai không nên dùng?
Dược điển ghi bệnh cần phát tán (đang cảm, có biểu chứng) không nên dùng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, tránh ẩm.[1]
Kết luận
Mơ muối – Fructus Armeniacae praeparatus vị chua mặn, tính ấm, được Dược điển ghi công năng nhuận phế, sinh tân dịch, sáp trường, sát trùng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Mơ muối, Fructus Armeniacae praeparatus, tr. 1255–1256