Bạch cương tàm (Bombyx Botryticatus): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Bạch cương tàm (tằm vôi) là xác khô của con tằm bị nhiễm nấm bạch cương; Dược điển Việt Nam V ghi vị mặn, cay, tính bình, quy vào kinh Tâm, Can, Tỳ, Phế.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Bạch cương tàm (tằm vôi, cương tàm).[1] |
| Tên dược liệu | Bombyx Botryticatus.[1] |
| Loài cho dược liệu | Con tằm (Bombyx mori L.) ở giai đoạn ấu trùng tuổi 4–5 bị nhiễm nấm Bạch cương [Botrytis bassiana Bals. (Beauveria bassiana)] mà chết.[1] |
| Họ | Tằm tơ (Bombycidae).[1] |
| Bộ phận dùng | Toàn thân con tằm bị nấm bạch cương, đã phơi hoặc sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị mặn (hàm), cay (tân), tính bình.[1] |
| Quy kinh | Tâm, Can, Tỳ, Phế.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Hình trụ, cong queo, nhăn nheo, dài 2–5 cm, đường kính 0,5–0,7 cm; mặt ngoài màu vàng trắng hoặc trắng xám, phủ lớp sợi nấm và bào tử màu trắng như vôi; chất cứng giòn, dễ bẻ; mặt gãy phẳng, ở giữa có 4 vòng tuyến tơ màu nâu đen hoặc nâu; mùi hơi tanh, vị hơi mặn.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Chọn những con tằm nguyên vẹn, chết cứng do nhiễm nấm, rửa sạch, phơi nắng hoặc sấy nhẹ ở 40–50 °C đến khô.[1] Bạch cương tàm sao cám: sao cám cho bốc khói, cho tằm vôi vào sao đến vàng (10 kg dược liệu dùng 1 kg cám), sàng bỏ cám.[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi bạch cương tàm vị mặn, cay, tính bình, vào kinh Tâm, Can, Tỳ, Phế.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Trừ phong, định kinh giản, tiêu đờm.[1] |
| Chủ trị | Kinh giản, họng sưng đau, đơn độc, mẩn ngứa ngoài da, loa lịch, liệt thần kinh mặt.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 5–9 g mỗi ngày, phối hợp trong các bài thuốc; trẻ em dùng theo chỉ dẫn của thầy thuốc.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển không ghi kiêng kỵ riêng.[1]
Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Co giật ở trẻ em, liệt mặt đột ngột (nhất là kèm yếu tay chân, nói khó) là tình huống cần cấp cứu, không tự dùng thuốc. Vị thuốc có nguồn gốc động vật – người dị ứng nên thận trọng.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Bạch cương tàm có trong bài thuốc nào?
Ví dụ Khiên chính tán (Bạch phụ tử, Cương tàm, Toàn yết) – bài kinh điển trị liệt mặt.
Có phải tằm chết thông thường?
Không – phải là tằm chết do nhiễm nấm bạch cương, xác cứng phủ lớp trắng như vôi.[1]
Bảo quản
Để nơi khô mát, tránh mốc mọt.[1]
Kết luận
Bạch cương tàm – Bombyx Botryticatus vị mặn cay, tính bình, được Dược điển ghi công năng trừ phong, định kinh giản, tiêu đờm.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tằm vôi, Bombyx Botryticatus, tr. 1326