Dược Liệu

Tô mộc

Lignum Sappan

Tô mộc (Lignum Sappan): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtdưới 1 phút

Tô mộc là gỗ lõi để nguyên hay chẻ nhỏ, phơi hay sấy khô của cây Vang (Caesalpinia sappan L.), họ Đậu; Dược điển Việt Nam V ghi vị ngọt, mặn, tính bình, quy vào kinh Tâm, Can, Tỳ.[1]

Tô mộc – Dược liệu
Tô mộc

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Tô mộc, Lignum Sappan”, tập 2, tr. 1354–1355. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Tô mộc (gỗ vang).[1]
Tên dược liệu Lignum Sappan.[1]
Loài cho dược liệu Cây Vang (Caesalpinia sappan L.).[1]
Họ Đậu (Fabaceae).[1]
Bộ phận dùng Gỗ lõi để nguyên hay chẻ nhỏ, phơi hay sấy khô.[1]
Tính, vị Vị ngọt (cam), mặn (hàm), tính bình.[1]
Quy kinh Tâm, Can, Tỳ.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Gỗ hình trụ hay nửa trụ tròn, đường kính 3–12 cm, dài 10 cm hoặc hơn; mặt ngoài màu đỏ vàng đến nâu, có vết dao đẽo; mặt cắt ngang hơi bóng, vòng tuổi rõ (màu da cam); dễ tách theo thớ dọc; chất cứng, nặng, không mùi, vị hơi se.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch vào mùa thu, chặt cây gỗ già, đẽo bỏ phần gỗ giác trắng, lấy gỗ đỏ bên trong, cưa khúc, chẻ thành mảnh nhỏ, phơi hoặc sấy khô.[1] Khi bào chế: cưa đoạn 3 cm, chẻ thành mảnh nhỏ hay tán thành bột thô.[1]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi tô mộc vị ngọt, mặn, tính bình, vào kinh Tâm, Can, Tỳ.[1]

Quy kinh:Kinh TâmKinh CanKinh TỳBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Hành huyết khứ ứ, tiêu viêm chỉ thống.[1]
Chủ trị Thống kinh, bế kinh, sản hậu huyết ứ, đau nhói ngực bụng, sưng đau do sang chấn, nhiệt lỵ.[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 3–9 g mỗi ngày, phối hợp trong các bài thuốc, dạng thuốc sắc, cao thuốc.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi phụ nữ có thai, huyết hư không ứ trệ không nên dùng.[1]

Không tự dùng khi đang mang thai. Đau ngực dữ dội là tình huống cấp cứu tim mạch – gọi 115. Dùng theo chỉ định của thầy thuốc y học cổ truyền; người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người có bệnh mạn tính hoặc đang dùng thuốc tây nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Tô mộc có tác dụng gì?

Dược điển ghi công năng: hành huyết khứ ứ, tiêu viêm chỉ thống.[1]

Ai không nên dùng tô mộc?

Dược điển ghi phụ nữ có thai, huyết hư không ứ trệ không nên dùng.[1]

Bảo quản

Để nơi khô.[1]

Kết luận

Tô mộc – Lignum Sappan vị ngọt, mặn, tính bình, quy kinh Tâm, Can, Tỳ, được Dược điển ghi công năng hành huyết khứ ứ, tiêu viêm chỉ thống.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Tô mộc, Lignum Sappan, tr. 1354–1355

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ