Một dược (Myrrha): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Một dược là chất gôm nhựa của cây Một dược và một số loài cùng họ Trám; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, tính bình, quy vào các kinh Can, Tâm, Tỳ.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Một dược (gôm nhựa).[1] |
| Tên dược liệu | Myrrha.[1] |
| Loài cho dược liệu | Cây Một dược [Commiphora myrrha (Nees) Engl.] và cây Balsamodendron ehrenbergianum Berg.[1] |
| Họ | Trám (Burseraceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Chất gôm nhựa chảy ra từ vết nứt hoặc vết rạch trên thân cây.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), tính bình.[1] |
| Quy kinh | Can, Tâm, Tỳ.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Dược liệu được kiểm nghiệm theo các chỉ tiêu trong chuyên luận (định tính, độ ẩm, tro, tạp chất, chất chiết hoặc định lượng…).[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Có dạng khối, cục, hạt không đều, cục lớn dài đến 6 cm; mặt ngoài màu nâu vàng hoặc nâu đỏ, có khi trong mờ; chất cứng, giòn; mặt bị vỡ không phẳng; có mùi thơm đặc biệt, vị đắng hơi cay.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hoạch từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau; nhựa chảy ra từ vết nứt tự nhiên hay vết rạch, gặp không khí khô dần thành khối, loại bỏ tạp chất.[1] Một dược chế: sao với Đăng tâm thảo tán bột, hoặc chế với dấm (100 kg dùng 6 lít dấm).[1]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi một dược vị đắng, tính bình, vào các kinh Can, Tâm, Tỳ.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Hoạt huyết, khứ ứ, chỉ thống, tiêu sưng, sinh cơ.[1] |
| Chủ trị | Kinh bế, thống kinh, đau thượng vị, nhọt độc sưng đau, sang chấn, trĩ, mắt có màng mộng; dùng ngoài trị thủng miệng, lên da non, vết loét lâu lành.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 4–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc hoặc hoàn tán; dùng ngoài tán bột để bôi, đắp.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi phụ nữ có thai, mụn nhọt đã vỡ không nên dùng.[1]
Vị thuốc có mặt trong các bài thuốc ở chuyên mục Phương tễ – xem mục “Có mặt trong các bài thuốc” ở cuối bài. Không tự dùng khi đang mang thai. Người đang dùng thuốc tây nên báo bác sĩ trước khi dùng kèm.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Một dược có trong bài thuốc nào?
Ví dụ Thân thống trục ứ thang, Thiếu phúc trục ứ thang; thường đi cặp với Nhũ hương.
Ai không được dùng?
Dược điển ghi phụ nữ có thai, mụn nhọt đã vỡ không nên dùng.[1]
Bảo quản
Để nơi khô, mát, tránh ẩm, trong bao bì kín.[1]
Kết luận
Một dược – Myrrha là gôm nhựa họ Trám, vị đắng, tính bình, quy kinh Can, Tâm, Tỳ, được Dược điển ghi công năng hoạt huyết, khứ ứ, chỉ thống, tiêu sưng, sinh cơ.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Một dược (Gôm nhựa), Myrrha, tr. 1255