Nhục quế (Cortex Cinnamomi): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Nhục quế là vỏ thân hoặc vỏ cành đã chế biến và phơi khô của cây Quế thuộc họ Long não; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, ngọt, tính rất nóng, quy vào các kinh Thận, Tỳ, Tâm, Can.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Nhục quế (quế vỏ).[1] |
| Tên dược liệu | Cortex Cinnamomi.[1] |
| Loài cho dược liệu | Quế (Cinnamomum cassia Presl.) hoặc một số loài quế khác (Cinnamomum zeylanicum Blume, Cinnamomum loureirii Nees).[1] |
| Họ | Long não (Lauraceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Vỏ thân hoặc vỏ cành đã chế biến và phơi khô.[1] |
| Tính, vị | Vị cay (tân), ngọt (cam), tính rất nóng (đại nhiệt).[1] |
| Quy kinh | Thận, Tỳ, Tâm, Can.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Tinh dầu ít nhất 1,0%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Mảnh vỏ thường cuộn tròn thành ống, dài 5–50 cm, ngang 1,5–10 cm, dày 1–8 mm; mặt ngoài nâu đến nâu xám, có lỗ vỏ; mặt trong nâu đỏ, nhẵn, vạch có vết dầu; mùi thơm đặc trưng, vị cay ngọt.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Lưu ý dễ nhầm
Nhục quế và quế chi
Cùng cây quế nhưng là hai vị khác nhau: nhục quế là vỏ thân, vỏ cành (tính rất nóng, bổ hỏa trợ dương); quế chi là cành nhỏ (giải biểu, ôn thông kinh mạch). Xem thêm bài Quế chi.
Chế biến và bào chế
Bóc vỏ vào tháng 4–5 và 9–10 ở cây quế từ 5 năm tuổi trở lên; mỗi lần chỉ bóc một nửa vòng thân để cây tái sinh, sau đó ủ, phơi theo quy trình riêng cho từng loại vỏ.[1] Khi bào chế, gọt bỏ lớp bần; làm thuốc hoàn tán thì tán bột, làm thuốc thang thì mài với nước thuốc để uống.[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách mô tả nhiều loại quế; quế Thanh Hóa mọc hoang và được trồng ở vùng rừng núi nước ta, chủ yếu dọc dãy Trường Sơn. Muốn trồng quế có thể gieo hạt, chiết cành hoặc đào cây con mọc hoang về trồng.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi nhục quế vị cay, ngọt, tính rất nóng, vào các kinh Thận, Tỳ, Tâm, Can.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Bổ hỏa trợ dương, tán hàn, chỉ thống, hoạt huyết thông kinh.[1] |
| Chủ trị | Lưng gối đau lạnh, bụng đau lạnh; nôn mửa, tiêu chảy; bế kinh, đau bụng kinh; phù thũng; tiểu tiện rối loạn (tiểu không thông, tiểu nhiều lần).[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 1–4 g mỗi ngày, dạng thuốc hãm hoặc hoàn tán.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người âm hư hỏa vượng và phụ nữ có thai không dùng.[1]
Lưu ý về coumarin trong quế
Quế Trung Quốc (cassia) chứa coumarin; đã có báo cáo ảnh hưởng đến gan. Lượng dùng trong bữa ăn thường không đủ gây vấn đề, nhưng dùng kéo dài lượng lớn có thể không phù hợp với người nhạy cảm như người có bệnh gan.[3] Nên báo cho nhân viên y tế nếu đang dùng thuốc khác.[3]
Gia vị trong bữa ăn và vị thuốc
Nhiều vị trong nhóm này là gia vị quen thuộc. Lượng nhỏ dùng nêm nếm món ăn khác với liều dùng làm thuốc ghi trong Dược điển; không tự tăng lượng gia vị để “chữa bệnh”. Nhóm thuốc ôn lý tính nóng, không hợp với người đang sốt, nóng trong, táo bón, trĩ chảy máu, người âm hư.
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Bột quế pha nước uống hằng ngày để hạ đường huyết có được không?
Không nên tự dùng thay thuốc. Đái tháo đường cần điều trị theo bác sĩ; dùng quế lượng lớn kéo dài còn có vấn đề coumarin với gan.[3]
Quế Việt Nam trồng ở đâu?
Sách của GS. Đỗ Tất Lợi ghi quế Thanh Hóa mọc hoang và được trồng ở vùng rừng núi nước ta, chủ yếu dọc dãy Trường Sơn; có thể trồng bằng hạt hoặc chiết cành.[2]
Bảo quản
Để nơi khô mát, trong bình kín; có thể miết sáp ong vào hai đầu thanh quế, bọc kín để giữ hương vị.[1]
Kết luận
Nhục quế – Cortex Cinnamomi là vỏ quế, vị cay, ngọt, tính rất nóng, quy kinh Thận, Tỳ, Tâm, Can, được Dược điển ghi công năng bổ hỏa trợ dương, tán hàn, chỉ thống, hoạt huyết thông kinh.[1] Phụ nữ có thai, người âm hư hỏa vượng không dùng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Quế (Vỏ thân, vỏ cành), Cortex Cinnamomi, tr. 1296–1297
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Quế – Quế Thanh Hóa”, tr. 857–858
- NCCIH. Cinnamon: Usefulness and Safety (cập nhật 11/2024)