Ngải cứu (Herba Artemisiae vulgaris): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn
Ngải cứu là ngọn thân mang lá đã phơi hay sấy khô của cây Ngải cứu thuộc họ Cúc; Dược điển Việt Nam V ghi vị đắng, cay, tính ấm, quy vào các kinh Can, Tỳ, Thận.[1]

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.
1. Định danh
Thông tin tra cứu nhanh
| Nội dung tra cứu | Điểm cần nhớ |
|---|---|
| Tên tiếng Việt | Ngải cứu (ngải diệp).[1] |
| Tên dược liệu | Herba Artemisiae vulgaris.[1] |
| Loài cho dược liệu | Ngải cứu (Artemisia vulgaris L.).[1] |
| Họ | Cúc (Asteraceae).[1] |
| Bộ phận dùng | Ngọn thân (mang nhiều lá) đã phơi hay sấy khô.[1] |
| Tính, vị | Vị đắng (khổ), cay (tân), tính ấm (ôn).[1] |
| Quy kinh | Can, Tỳ, Thận.[1] |
| Chỉ tiêu chất lượng | Tinh dầu không ít hơn 0,25%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1] |
2. Nhận biết và chế biến
Mô tả dược liệu
Ngọn thân dài không quá 30 cm, có khía dọc, màu vàng nâu hay nâu xám, có lông tơ. Lá mọc so le, nhăn nheo, cuộn vào nhau; lá ngọn nguyên hình mác, lá dưới xẻ lông chim. Mặt trên lá xám đến xanh đen, mặt dưới trắng tro, phủ nhiều lông tơ trắng như mạng nhện.[1]
Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.
Chế biến và bào chế
Thu hái vào tháng 5–6 lúc cây chưa ra hoa, chặt đoạn cành dài không quá 40 cm nhiều lá, phơi âm can hoặc sấy nhẹ.[1]
Dược điển ghi các dạng: ngải cứu khô (ngải diệp thái ngắn), ngải thán (sao to lửa đến khi khoảng 7 phần 10 chuyển đen, trộn giấm; 100 kg lá dùng 15 lít giấm) và ngải nhung (lá khô giã kỹ đến mịn như nhung, dùng làm mồi cứu).[1]
Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi
Sách ghi ngải cứu mọc hoang ở nhiều nơi và được một số gia đình trồng quy mô nhỏ quanh nhà; thường hái cành lá vào khoảng tháng 6, phơi khô trong râm mát. Lá phơi khô tán nhỏ, rây lấy phần lông tơ trắng gọi là ngải nhung, dùng làm mồi cứu trong châm cứu.[2]
3. Tính vị, quy kinh và công năng
Tính vị và quy kinh
Dược điển ghi ngải cứu vị đắng, cay, tính ấm, vào các kinh Can, Tỳ, Thận.[1]
Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V
| Nội dung | Theo Dược điển Việt Nam V |
|---|---|
| Công năng | Chỉ huyết, trừ hàn thấp, điều kinh, an thai.[1] |
| Chủ trị | Kinh nguyệt không đều, băng huyết, rong huyết; thổ huyết; khí hư bạch đới; động thai; viêm ruột, lỵ.[1] |
Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V
Dược điển ghi liều 6–12 g mỗi ngày, dạng thuốc sắc; dùng ngoài chữa đau do sang chấn: ngải cứu tươi giã đắp, lượng thích hợp.[1]
Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.
5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn
Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền
Dược điển ghi người âm hư huyết nhiệt không nên dùng.[1]
Khi nào cần chăm sóc y tế?
| Mức chăm sóc | Dấu hiệu | Hành động |
|---|---|---|
| Cấp cứu ngay | Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. | Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng. |
| Đi khám sớm | Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. | Ngừng thuốc và đi khám. |
| Hỏi thầy thuốc trước | Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. | Không tự dùng khi chưa được tư vấn. |
Câu hỏi thường gặp
Ăn ngải cứu thường xuyên khi mang thai có sao không?
Dù Dược điển ghi công năng “an thai”, mọi triệu chứng khi mang thai như đau bụng, ra máu cần khám sản khoa; không tự dùng ngải cứu như thuốc khi có thai.[1]
Ngải nhung dùng để làm gì?
Ngải nhung là lá ngải cứu khô giã mịn như nhung, dùng làm mồi cứu trong châm cứu.[1][2] Việc cứu phải do người có chuyên môn thực hiện để tránh bỏng.
Bảo quản
Để nơi khô, thoáng mát.[1]
Kết luận
Ngải cứu – Herba Artemisiae vulgaris là vị thuốc vị đắng, cay, tính ấm, quy kinh Can, Tỳ, Thận, được Dược điển ghi công năng chỉ huyết, trừ hàn thấp, điều kinh, an thai.[1] Lá còn được chế thành ngải nhung làm mồi cứu.[1]
Tài liệu tham khảo
- Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngải cứu, Herba Artemisiae vulgaris, tr. 1262–1263
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Ngải cứu”, tr. 36–37