Dược Liệu

Ngô thù du

Fructus Evodiae rutaecarpae

Ngô thù du (Fructus Evodiae rutaecarpae): nguồn gốc, tính vị, công năng và lưu ý an toàn

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Ngô thù du là quả gần chín phơi khô của cây Ngô thù du thuộc họ Cam; Dược điển Việt Nam V ghi vị cay, đắng, tính ấm, có độc ít, quy vào các kinh Tỳ, Vị, Can, Thận.[1]

Ngô thù du – Dược liệu
Ngô thù du

Bài viết giúp nhận biết đúng vị thuốc, hiểu cách Y học cổ truyền mô tả công năng và biết giới hạn về an toàn. Không dùng bài tra cứu này để tự bốc thuốc, tự kê liều hay thay đổi thuốc đang điều trị.

An toàn trước hết: Dược điển ghi ngô thù du có độc ít (tiểu độc) và không dùng kéo dài. Nghiên cứu trên động vật và tế bào cho thấy dehydroevodiamin – một alcaloid của ngô thù du – có thể gây rối loạn nhịp tim (kéo dài khoảng QT).[1][2]
Nguồn tra cứu: Tính vị, quy kinh, công năng, chủ trị, liều dùng và kiêng kỵ trong bài lấy theo Dược điển Việt Nam V (Bộ Y tế, 2017), chuyên luận “Ngô thù du (Quả), Fructus Evodiae rutaecarpae”, tập 2, tr. 1268–1269. Trong bài, chữ “Dược điển” đều chỉ Dược điển Việt Nam V.[1] Phần nguồn gốc, phân bố và thu hái ở Việt Nam có tham khảo thêm sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS. Đỗ Tất Lợi.[3]

1. Định danh

Thông tin tra cứu nhanh

Nội dung tra cứu Điểm cần nhớ
Tên tiếng Việt Ngô thù du.[1]
Tên dược liệu Fructus Evodiae rutaecarpae.[1]
Loài cho dược liệu Evodia rutaecarpa (Juss.) Benth., hoặc các thứ var. officinalis (Dode) Huang, var. bodinieri (Dode) Huang.[1]
Họ Cam (Rutaceae).[1]
Bộ phận dùng Quả gần chín, phơi khô.[1]
Tính, vị Vị cay (tân), đắng (khổ), tính ấm (ôn), có độc ít (tiểu độc).[1]
Quy kinh Tỳ, Vị, Can, Thận.[1]
Chỉ tiêu chất lượng Tinh dầu không ít hơn 0,25%, tính theo dược liệu khô kiệt.[1]

2. Nhận biết và chế biến

Mô tả dược liệu

Quả hình cầu hoặc cầu dẹt, đường kính 0,2–0,5 cm, mặt ngoài lục vàng thẫm đến nâu, xù xì, có nhiều điểm chấm dầu; đỉnh quả có kẽ nứt hình sao năm cánh. Chất cứng giòn; mặt cắt có năm ô, mỗi ô 1–2 hạt. Mùi thơm ngát, vị cay, đắng.[1]

Đây là kiến thức nhận biết ở mức tham khảo. Việc xác định dược liệu thật – giả cần kiểm nghiệm theo Dược điển, không dựa vào cảm quan khi mua.

Chế biến và bào chế

Thu hoạch từ tháng 8 đến tháng 11 khi quả chưa nứt; cắt cành có quả, phơi hoặc sấy 40–50 °C, loại bỏ cành, lá, cuống và tạp chất.[1]

Ngô thù du chế là ngô thù du sống trộn với nước sắc cam thảo cho thấm hết, sao se rồi phơi khô, theo tỷ lệ 6 kg cam thảo cho 100 kg dược liệu.[1]

Ghi chép trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi

Sách ghi trước đây chưa thấy ngô thù du ở Việt Nam; năm 1963 đã phát hiện người dân vùng Phó Bảng (Hà Giang) dùng cây này. Theo vùng phân bố ở Trung Quốc, có thể tìm thêm ở Cao Bằng, Lạng Sơn.[3]

3. Tính vị, quy kinh và công năng

Tính vị và quy kinh

Dược điển ghi ngô thù du vị cay, đắng, tính ấm, có độc ít, vào các kinh Tỳ, Vị, Can, Thận.[1]

Quy kinh:Kinh TỳKinh VịKinh CanKinh ThậnBấm tên kinh để xem đường đi và các huyệt của kinh đó trên mô hình Kinh Lạc 3D.

Công năng và chủ trị theo Dược điển Việt Nam V

Nội dung Theo Dược điển Việt Nam V
Công năng Ôn trung, tán hàn, chỉ thống, giáng nghịch, chỉ ẩu.[1]
Chủ trị Đau đầu thể quyết âm; hàn sán đau bụng; hàn thấp, cước khí; thượng vị đau trướng kèm nôn, ợ chua; tiêu chảy lúc sáng sớm (ngũ canh tả).[1]

Đây là ngôn ngữ công năng của Y học cổ truyền, không phải tỷ lệ khỏi bệnh đo được trong thử nghiệm. Các triệu chứng nêu trên cần được thầy thuốc khám, xác định nguyên nhân trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

4. Liều dùng ghi trong Dược điển Việt Nam V

Dược điển ghi liều 1,5–4,5 g mỗi ngày, phối ngũ trong các bài thuốc; dùng ngoài lượng thích hợp.[1]

Con số này là liều tham khảo dành cho người kê đơn. Liều thực tế, thời gian dùng và cách phối hợp do thầy thuốc quyết định theo từng người; bài viết không hướng dẫn tự sắc hay tự pha.

5. Kiêng kỵ, tương tác và an toàn

Kiêng kỵ theo Y học cổ truyền

Dược điển ghi không dùng kéo dài và không dùng cho người âm hư nội nhiệt.[1]

Độc tính

Theo tổng quan năm 2022, dehydroevodiamin ức chế mạnh kênh kali hERG trên tim và gây kéo dài QT, xoắn đỉnh ở một số động vật thí nghiệm; chất này cũng làm rối loạn cân bằng acid mật nhưng không thấy gây độc gan rõ trên chuột. Dữ liệu chủ yếu từ động vật, chưa có nghiên cứu dài hạn.[2]

Người có bệnh tim, đang dùng thuốc chống loạn nhịp hoặc thuốc làm kéo dài QT cần báo cho thầy thuốc. Hồi hộp, choáng váng, ngất khi đang dùng thuốc cần đi khám ngay.

Khi nào cần chăm sóc y tế?

Mức chăm sóc Dấu hiệu Hành động
Cấp cứu ngay Khó thở, sưng môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân; chảy máu không cầm; đau ngực, ngất. Gọi cấp cứu 115, mang theo thuốc đang dùng.
Đi khám sớm Triệu chứng bệnh không đỡ hoặc nặng lên; nôn, tiêu chảy kéo dài; vàng da, nước tiểu sẫm màu. Ngừng thuốc và đi khám.
Hỏi thầy thuốc trước Mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi; đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc tây. Không tự dùng khi chưa được tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ngô thù du phải chế với cam thảo?

Dược điển có dạng ngô thù du chế với nước sắc cam thảo; theo kinh nghiệm cổ truyền, chế biến nhằm giảm độc và giảm tính cay táo.[1]

Đắp ngô thù du vào lòng bàn chân có tác dụng gì?

Dược điển ghi cách dùng ngoài: tán bột, hòa giấm đắp huyệt Dũng tuyền chữa loét miệng lưỡi, chóng mặt.[1] Chóng mặt kéo dài hoặc kèm yếu liệt, nói khó cần đi khám ngay.

Bảo quản

Để nơi khô mát.[1]

Kết luận

Ngô thù du – Fructus Evodiae rutaecarpae là vị thuốc vị cay, đắng, tính ấm, có độc ít, quy kinh Tỳ, Vị, Can, Thận, được Dược điển ghi công năng ôn trung tán hàn, chỉ thống, giáng nghịch chỉ ẩu.[1] Không dùng kéo dài và cần thận trọng ở người có bệnh tim.[1][2]

Tài liệu tham khảo

  1. Bộ Y tế. Dược điển Việt Nam V, tập 2. Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2017 (ban hành theo Quyết định 5358/QĐ-BYT ngày 28/11/2017, hiệu lực từ 01/7/2018) – chuyên luận Ngô thù du (Quả), Fructus Evodiae rutaecarpae, tr. 1268–1269
  2. Fu S, Liao L, Yang Y và cộng sự. The pharmacokinetics profiles, pharmacological properties, and toxicological risks of dehydroevodiamine: a review. Front Pharmacol 2022;13:1040154
  3. Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam (xuất bản lần thứ XII). Hà Nội: Nhà xuất bản Y học; 2004 – mục “Ngô thù du”, tr. 378–379

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ