Tả kim hoàn: thành phần, công năng và phân tích
Tả kim hoàn chỉ hai vị: Hoàng liên đắng lạnh lượng lớn tả can hỏa, Ngô thù du cay nóng lượng nhỏ giáng nghịch và “phản tá” – tỉ lệ 6 : 1.[1][2]

1. Thành phần
| Vị thuốc | Vai trò | Nguyên phương | Thang tham khảo | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Hoàng liên | Quân | — | 6–12 g | |
| Ngô thù du | Tá | — | 1–2 g |
Nguồn bảng: [1]; phân vai: [1]
Me & Qi ghi tỉ lệ Hoàng liên : Ngô thù du = 6 : 1 phải giữ nghiêm.[1] American Dragon ghi khoảng liều khác cho dạng hoàn.[2] Lượng chỉ để người kê đơn tham khảo.
- QuânChủ trị chứng chínhHoàng liên6–12 gThanh can vị hỏa
- TáPhụ tá, chế bớt tác dụng phụNgô thù du1–2 gGiáng nghịch chỉ ẩu, phản tá chế tính lạnh
Bài không có vị thần, sứ riêng. Lượng ghi trên thẻ là liều thang tham khảo. Sơ đồ dựng tự động từ bảng thành phần · Quân – thần – tá – sứ là gì?
2. Công năng và chủ trị
Công năng: Thanh can tả hỏa, giáng nghịch chỉ ẩu.[1][2]
Chủ trị: Can hỏa phạm vị: đau tức sườn, ợ chua, cồn cào, buồn nôn, nôn, miệng đắng, dễ cáu; lưỡi đỏ rêu vàng, mạch huyền sác.[1][2] Xem Can Vị bất hòa, Can hỏa thượng viêm.
3. Phân tích phương
Hoàng liên lượng lớn là quân, tả hỏa ở can và vị; Ngô thù du lượng rất nhỏ là tá: vừa giáng nghịch chỉ nôn, sơ can, vừa kìm bớt tính đắng lạnh của Hoàng liên – phép “phản tá”.[1][2] Tên bài: can thuộc mộc ở bên trái, “tả kim” nghĩa là giúp phế kim bình can mộc.
4. Gia giảm và bài phát triển
Me & Qi nêu: ợ chua nhiều thêm Hải phiêu tiêu, Chiết bối mẫu; khí uất thêm Sài hồ, Uất kim; nôn nhiều thêm Bán hạ, Sinh khương; đau thượng vị thêm Diên hồ sách; thêm Bạch thược thành Mậu kỷ hoàn.[1]
5. Lưu ý an toàn
Me & Qi ghi tránh khi tỳ vị hư hàn hoặc vị âm hư; không dùng lâu; tránh khi có thai; Hoàng liên (berberin) có thể tương tác với thuốc hạ đường huyết, warfarin.[1] American Dragon ghi chống chỉ định khi ợ chua do vị hư hàn, khi có thai.[2] Đau thượng vị kéo dài, nôn ra máu, phân đen, sụt cân cần nội soi.
Kết luận
Tả kim hoàn thanh can tả hỏa, giáng nghịch chỉ ẩu bằng Hoàng liên và Ngô thù du tỉ lệ 6 : 1; không dùng khi có thai.[1][2]