Can hỏa thượng viêm: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Can hỏa thượng viêm là chứng hỏa của Can bốc lên đầu mặt: đau đầu, chóng mặt, mặt đỏ, mắt đỏ sưng đau, miệng đắng, cáu gắt, mất ngủ, ù tai hoặc điếc đột ngột, có khi nôn ra máu, chảy máu cam; lưỡi đỏ rêu vàng, mạch huyền sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.2.1.2.2.2, «肝火上炎证»; tên khác: Can hỏa thượng nhiễu chứng, Can nhiệt thượng nhiễu chứng): chứng do Can hỏa thịnh, khí hỏa bốc lên phạm “thanh khiếu”, ủng trệ mạch lạc; lâm sàng có sốt, khát, miệng đắng, bứt rứt, mất ngủ, đau đầu, mặt đỏ, hoặc mắt đỏ sưng đau, hoặc ù tai, điếc đột ngột, hoặc nôn ra máu, chảy máu cam, lưỡi đỏ, rêu vàng, mạch huyền sác.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF58 «Liver fire flaming upward pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do tình chí uất lâu hóa hỏa (Can khí uất kết), giận dữ đột ngột, ăn nhiều cay nóng, uống rượu, hoặc nhiệt tà vào kinh Can.[2] Hỏa tính bốc lên; kinh Can lên đỉnh đầu, liên hệ mắt, kinh Đởm (biểu lý) vòng quanh tai – nên triệu chứng tập trung ở đầu, mắt, tai. Hỏa làm huyết đi sai đường nên chảy máu. Xem Hỏa tà.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Đầu mặt | Đau đầu căng, chóng mặt, mặt đỏ, mắt đỏ sưng đau, ù tai như sóng vỗ hoặc điếc đột ngột |
| Toàn thân | Cáu gắt, dễ nổi nóng, mất ngủ mơ nhiều, miệng đắng, khát, táo bón, nước tiểu vàng; có thể nôn ra máu, chảy máu cam |
| Lưỡi | Đỏ (hai bên rìa đỏ hơn), rêu vàng |
| Mạch | Huyền sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Can dương thượng cang | Hư ở dưới (âm hư), thực ở trên: kèm lưng gối mỏi, chân yếu; ít dấu hiệu thực nhiệt toàn thân |
| Tâm hỏa thượng viêm | Loét miệng lưỡi, bứt rứt, đầu lưỡi đỏ |
| Vị nhiệt | Đau rát thượng vị, lợi sưng, hôi miệng |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Thanh Can tả hỏa.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Long đởm tả can thang; Đương quy long hội hoàn (Can hỏa kèm táo bón). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Hành gian (LR2) (huỳnh huyệt kinh Can), Thái xung (LR3), Phong trì (GB20), Hiệp khê (GB43). Long đởm tả can thang có nhiều vị trong kho: Hoàng cầm, Chi tử, Trạch tả, Xa tiền tử, Đương quy, Sài hồ, Cam thảo – đây là bài khổ hàn, chỉ dùng ngắn ngày theo thầy thuốc. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Đau đầu, mặt đỏ, chóng mặt cần đo huyết áp – tăng huyết áp thường không có triệu chứng, huyết áp rất cao cần xử trí ngay.[4] Điếc đột ngột là cấp cứu tai mũi họng (nên khám trong vòng vài ngày đầu); mắt đỏ đau dữ dội kèm nhìn mờ, nhìn đèn có quầng có thể là glôcôm cấp. Nôn ra máu là cấp cứu. Dấu hiệu đột quỵ – gọi 115 ngay: méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, nhìn mờ đột ngột, chóng mặt dữ dội mất thăng bằng, đau đầu dữ dội đột ngột.[5]
Câu hỏi thường gặp
Hay nổi nóng có phải do “nóng gan”?
YHCT gắn tính dễ cáu với Can hỏa, Can khí uất; dân gian gọi “nóng gan” không đồng nghĩa với bệnh gan theo y học hiện đại.[2]
Điếc đột ngột có chờ uống thuốc được không?
Không. Điếc đột ngột cần khám tai mũi họng sớm vì điều trị càng muộn càng khó hồi phục.
Kết luận
Can hỏa thượng viêm – hỏa của Can bốc lên đầu mặt, biểu hiện đau đầu, mặt mắt đỏ, miệng đắng, cáu gắt, ù tai hoặc điếc đột ngột, có khi chảy máu, lưỡi đỏ rêu vàng, mạch huyền sác; pháp trị là thanh Can tả hỏa.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- World Health Organization. Hypertension – fact sheet
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke