Tâm âm hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tâm âm hư là chứng âm dịch của Tâm hao tổn, sinh hư nhiệt nhiễu thần: hồi hộp, bứt rứt, mất ngủ, mơ nhiều, lòng bàn tay chân nóng, ra mồ hôi trộm, lưỡi đỏ ít rêu.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.1.1.3.3, «心阴虚证»; tên khác: Tâm âm khuy hư chứng): chứng do âm dịch hao tổn, Tâm và tâm thần không được nuôi dưỡng; lâm sàng có hồi hộp, chính xung, chóng mặt, bứt rứt, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên, khát, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác, kèm gò má đỏ, ngũ tâm phiền nhiệt, ra mồ hôi trộm.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF64 «Heart yin deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do lo nghĩ, căng thẳng kéo dài làm hao âm huyết, bệnh nhiệt về sau làm tổn thương âm, hoặc Thận âm hư không lên giúp Tâm.[2] Âm hư không chế được dương nên sinh hư nhiệt, nhiễu thần. Xem Âm dương thất điều, Tâm Thận bất giao.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Hồi hộp, bứt rứt, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên |
| Hư nhiệt | Lòng bàn tay chân và ngực nóng (ngũ tâm phiền nhiệt), gò má đỏ, ra mồ hôi trộm, khát |
| Lưỡi | Đỏ, ít rêu |
| Mạch | Tế sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tâm huyết hư | Không có dấu hiệu nhiệt, lưỡi nhạt |
| Tâm hỏa thượng viêm | Thực nhiệt: loét miệng lưỡi, mặt đỏ, khát thích lạnh, rêu vàng |
| Thận âm hư | Nổi bật lưng gối mỏi, ù tai |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Tư âm dưỡng Tâm, thanh hư nhiệt, an thần.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Thiên vương bổ tâm đan. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thần môn (HT7), Âm khích (HT6) (khích huyệt kinh Tâm, thường được nhắc khi ra mồ hôi trộm), Thái khê (KI3), Tâm du (BL15). Vị dưỡng âm huyết như Thục địa, Bạch thược là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Hồi hộp, nóng bừng, ra mồ hôi, mất ngủ có thể do cường giáp, rối loạn lo âu, tiền mãn kinh, nhiễm trùng mạn (như lao) – nên khám để xác định. Đau ngực, khó thở, ngất, hồi hộp kèm choáng váng là dấu hiệu cấp cứu – gọi 115 hoặc đến bệnh viện ngay, không chờ dùng thuốc cổ truyền.
Câu hỏi thường gặp
Ra mồ hôi trộm có phải luôn do âm hư?
Y văn gắn đạo hãn với âm hư, nhưng mồ hôi đêm kèm sốt, sụt cân cần khám để loại trừ lao, bệnh máu.[4]
Tâm âm hư khác Tâm hỏa thượng viêm thế nào?
Âm hư là “thiếu nước” sinh hư nhiệt, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác; Tâm hỏa là thực nhiệt, rêu vàng, mạch sác hữu lực.[2]
Kết luận
Tâm âm hư – âm của Tâm hao tổn sinh hư nhiệt, biểu hiện hồi hộp, bứt rứt, mất ngủ, ngũ tâm phiền nhiệt, đạo hãn, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác; pháp trị là tư âm dưỡng Tâm an thần.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- World Health Organization. Tuberculosis – fact sheet