Tâm huyết hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tâm huyết hư là chứng huyết của Tâm không đủ, Tâm và thần không được nuôi dưỡng: hồi hộp, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên, chóng mặt, sắc mặt và môi nhợt.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.1.1.3.2, «心血虚证»; tên khác: Tâm huyết khuy hư chứng, Tâm hư huyết thiểu chứng): chứng do Tâm huyết hư, Tâm khí và tâm thần không được nuôi dưỡng; lâm sàng có hồi hộp, chính xung, nặng thì trong tim rung động mạnh, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên, chóng mặt, lưỡi nhạt, mạch tế hoặc nhược, kèm sắc mặt không tươi, môi nhợt.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF61 «Heart blood deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do mất máu, nguồn sinh huyết kém (Tỳ hư, ăn uống thiếu), lo nghĩ quá độ làm hao huyết, hoặc bệnh lâu ngày.[2] Tâm tàng thần, thần cần huyết nuôi; huyết thiếu thì thần không yên nên mất ngủ, hay quên. Xem Huyết, Thần.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Hồi hộp, mất ngủ, mơ nhiều, hay quên |
| Kèm theo | Chóng mặt, sắc mặt không tươi, môi và móng nhợt |
| Lưỡi | Nhạt |
| Mạch | Tế hoặc nhược |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tâm âm hư | Có dấu hiệu nhiệt: lòng bàn tay chân nóng, ra mồ hôi trộm, lưỡi đỏ, mạch tế sác |
| Tâm khí hư | Nổi bật mệt, thở ngắn, tự hãn |
| Can huyết hư | Nổi bật mắt mờ khô, tê bì, kinh ít |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Bổ huyết dưỡng Tâm, an thần.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tứ vật thang gia vị an thần; nếu kèm Tỳ hư thì Quy tỳ thang (xem chứng Tâm Tỳ lưỡng hư). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Tâm du (BL15), Cách du (BL17) (huyết hội), Thần môn (HT7), Tam âm giao (SP6). Vị bổ huyết thường nhắc: Đương quy, Thục địa, Bạch thược. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Da niêm nhợt, mệt, hồi hộp có thể là thiếu máu – cần xét nghiệm công thức máu và tìm nguyên nhân (thiếu sắt, mất máu kín đáo, bệnh mạn tính). Mất ngủ kéo dài cũng cần được đánh giá. Đau ngực, khó thở, ngất, hồi hộp kèm choáng váng là dấu hiệu cấp cứu – gọi 115 hoặc đến bệnh viện ngay, không chờ dùng thuốc cổ truyền.
Câu hỏi thường gặp
Tâm huyết hư có phải là thiếu máu?
Có phần trùng, nhưng không đồng nhất; chẩn đoán thiếu máu dựa vào xét nghiệm.
Vì sao mất ngủ lại liên quan Tâm?
Theo YHCT, Tâm tàng thần; huyết không đủ nuôi thần thì thần không yên, khó ngủ, mơ nhiều.[2]
Kết luận
Tâm huyết hư – huyết của Tâm không đủ nuôi Tâm và thần, biểu hiện hồi hộp, mất ngủ, hay quên, sắc nhợt, lưỡi nhạt, mạch tế; pháp trị là bổ huyết dưỡng Tâm an thần.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)