Đàm mê tâm khiếu: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Đàm mê tâm khiếu là chứng đàm trọc che lấp tâm thần: tinh thần u uất, lơ mơ, ngây dại, hành vi khác thường, có thể đột ngột ngã bất tỉnh, đờm khò khè, rêu trắng nhớt.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 4.9.8.2, «痰迷心窍证»): chứng do thất tình tổn thương, khí kết đàm ngưng, hoặc đàm thấp ẩn bên trong, đàm theo khí động, bế tắc tâm khiếu, che lấp tâm thần; lâm sàng có tinh thần u uất, hoảng hốt, hoặc ngây dại, lơ mơ, nặng thì đột ngột ngã bất tỉnh, cử chỉ khác thường, trong họng có tiếng đờm, tức ngực nhiều đờm, sắc mặt tối, rêu trắng nhớt hoặc dày, mạch huyền hoạt hoặc trầm.[1] Tên tiếng Anh thường dùng: «Phlegm clouding the heart (mind) pattern».
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do thất tình uất kết làm khí trệ đàm ngưng, Tỳ hư sinh đàm thấp, hoặc ngoại tà thấp trọc.[1][2] Đàm thuộc âm, tính dính trệ, che lấp “khiếu” của Tâm làm thần minh không sáng. Xem Đàm ẩm, Thất tình.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | U uất, lơ mơ, ngây dại, nói lẩm bẩm, hành vi khác thường; nặng thì đột ngột ngã, bất tỉnh |
| Kèm theo | Đờm khò khè trong họng, tức ngực, nhiều đờm, sắc mặt tối |
| Lưỡi | Rêu trắng nhớt hoặc dày |
| Mạch | Huyền hoạt hoặc trầm |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Đàm hỏa nhiễu tâm | Có hỏa: kích động, la hét, mặt đỏ, rêu vàng nhớt, mạch hoạt sác (thiên về “dương”); đàm mê tâm khiếu thiên về “âm”: trầm lặng, u uất |
| Nội phong (trúng phong) | Ngã đột ngột kèm méo miệng, liệt nửa người |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Hóa đàm khai khiếu (địch đàm khai khiếu), kết hợp hành khí giải uất.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Đạo đàm thang; khi hôn mê thì nhóm khai khiếu như Tô hợp hương hoàn (do thầy thuốc dùng trong cấp cứu). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Phong long (ST40) (huyệt tiêu biểu hóa đàm), Nội quan (PC6), Thần môn (HT7). Vị kiện Tỳ hóa đàm như Phục linh, Bạch truật là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Đột ngột ngã, bất tỉnh, co giật, yếu liệt hay lú lẫn cấp là cấp cứu (có thể là đột quỵ, động kinh, hạ đường huyết…) – gọi 115.[3] Các biểu hiện u uất, ngây dại kéo dài có thể là trầm cảm, sa sút trí tuệ, rối loạn tâm thần – cần khám chuyên khoa thần kinh, tâm thần.[4]
Câu hỏi thường gặp
“Tâm khiếu” là gì?
Là khái niệm YHCT chỉ “cửa ngõ” của thần minh thuộc Tâm; bị đàm che lấp thì ý thức, tinh thần rối loạn.[2]
Chứng này có tương ứng bệnh động kinh?
Một số thể động kinh, rối loạn tâm thần được y văn mô tả theo chứng này, nhưng chẩn đoán và điều trị phải theo chuyên khoa.
Kết luận
Đàm mê tâm khiếu – đàm trọc che lấp tâm thần, biểu hiện u uất, lơ mơ, ngây dại, có thể ngã bất tỉnh, rêu trắng nhớt, mạch huyền hoạt; pháp trị là hóa đàm khai khiếu – và các biểu hiện cấp luôn cần cấp cứu.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke
- NIMH (Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ). I’m So Stressed Out! Fact Sheet