Thất tình: khi cảm xúc trở thành nguyên nhân gây bệnh
Thất tình (七情) là bảy trạng thái cảm xúc – hỷ (vui), nộ (giận), ưu (lo), tư (nghĩ), bi (buồn), khủng (sợ), kinh (hoảng); chúng là phản ứng bình thường, chỉ thành nguyên nhân gây bệnh (nội nhân) khi quá mạnh, quá đột ngột hoặc kéo dài, làm rối loạn khí cơ và tổn thương tạng phủ.[1][2]
1. Tình chí và ngũ tạng
Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận»: «Nhân hữu ngũ tạng hóa ngũ khí, dĩ sinh hỷ nộ bi ưu khủng» – năm tạng hóa năm khí mà sinh cảm xúc; và quá mức thì: «nộ thương can, hỷ thương tâm, tư thương tỳ, ưu thương phế, khủng thương thận».[3]
| Tình chí | Tạng | Bài tạng |
|---|---|---|
| Nộ (giận) | Can | Can |
| Hỷ (vui) | Tâm | Tâm |
| Tư (nghĩ ngợi) | Tỳ | Tỳ |
| Ưu, bi (lo, buồn) | Phế | Phế |
| Khủng, kinh (sợ, hoảng) | Thận | Thận |
Tuy chia theo tạng, y văn nhấn mạnh Tâm là chủ: «Bi ai sầu ưu tắc tâm động, tâm động tắc ngũ tạng lục phủ giai dao» – buồn lo làm Tâm động, Tâm động thì năm tạng sáu phủ đều lay chuyển.[4] Xem thêm Ngũ thần.
2. Thất tình làm rối loạn khí cơ
Thiên «Cử thống luận» viết: «Bách bệnh sinh ư khí dã» – trăm bệnh sinh ra từ khí, rồi mô tả:[5]
| Cảm xúc | Ảnh hưởng tới khí | Biểu hiện ví dụ |
|---|---|---|
| Nộ | Khí thượng (bốc lên) | Đau đầu, mặt đỏ, nặng thì ngất |
| Hỷ | Khí hoãn (tản mạn) | Tinh thần không tập trung |
| Bi | Khí tiêu (hao mòn) | Mệt, thở ngắn, ủ rũ |
| Khủng | Khí hạ (rơi xuống) | Tiểu tiện không tự chủ |
| Kinh | Khí loạn | Hồi hộp, hoảng loạn, mất ngủ |
| Tư | Khí kết (uất) | Ăn kém, đầy bụng |
Khí uất kéo dài có thể hóa hỏa, sinh đàm, gây ứ huyết – xem Khí cơ, Hỏa tà, Đàm ẩm.[1]
3. Liên hệ: điều hòa tình chí
Y văn đặt việc điều hòa tình chí lên đầu dưỡng sinh. Về dùng thuốc, nhóm sơ can lý khí như Sài hồ, Hương phụ thường được nhắc tới cho chứng can khí uất kết; huyệt Nội quan (PC6), Thái xung (LR3) hay được bàn trong nhóm huyệt điều khí, an thần.[1] Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
4. Góc nhìn y học hiện đại
Căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng tới tiêu hóa, giấc ngủ, miễn dịch, tim mạch và làm nặng thêm nhiều bệnh mạn tính.[6] NIMH khuyên vận động đều, ngủ đủ, kết nối với người thân, và tìm tới chuyên gia khi căng thẳng kéo dài trên vài tuần, ảnh hưởng tới sinh hoạt; nếu có ý nghĩ tự hại, cần liên hệ ngay đường dây hỗ trợ hoặc cơ sở y tế.[6] Lo âu, trầm cảm là bệnh lý cần được chẩn đoán và điều trị bởi chuyên khoa.
Câu hỏi thường gặp
Vui cũng gây bệnh được sao?
Vui quá mức, đột ngột (“mừng quá hóa dại”) làm khí hoãn, tâm thần tán loạn; YHCT coi mọi cảm xúc thái quá đều có hại.[5]
Vì sao lo nghĩ nhiều thì ăn không ngon?
Theo YHCT, tư làm khí kết, ảnh hưởng tới Tỳ vận hóa; theo y học hiện đại, căng thẳng tác động lên hệ tiêu hóa qua trục não – ruột.[5][6]
Kết luận
Thất tình là bảy trạng thái cảm xúc; khi quá mức hay kéo dài, chúng làm rối loạn khí cơ (nộ khí thượng, tư khí kết…) và tổn thương tạng phủ, trong đó Tâm là chủ.[3][5][4]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trần Vô Trạch (陳無擇). Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận (三因極一病證方論), 1174
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Khẩu vấn» (口問)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- NIMH (Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ). I’m So Stressed Out! Fact Sheet