Thử tà: tà khí của mùa hè nóng
Thử (暑) là tà khí của mùa hè, có tính chất nóng bốc; thử tà làm ra nhiều mồ hôi, hao khí và tổn thương tân dịch, lại thường kèm thấp – và khác các tà khác ở chỗ chỉ có thử từ bên ngoài, không có “nội thử”.[1]
1. Thử có tính mùa rõ nhất
Thiên «Nhiệt luận» phân biệt: bệnh nhiệt phát trước ngày hạ chí gọi là bệnh ôn, phát sau hạ chí gọi là bệnh thử.[2] Vì gắn chặt với mùa hè nóng, thử chỉ là ngoại tà; các chứng nóng sinh ra từ bên trong được gọi là nội hỏa, nội nhiệt chứ không gọi là nội thử.[1]
2. Tính chất và đặc điểm gây bệnh
| Tính chất | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|
| Dương tà, viêm nhiệt | Sốt cao, mặt đỏ, bứt rứt, khát, mạch hồng |
| Thăng tán, hao khí tổn tân | Ra nhiều mồ hôi, khát nhiều, mệt, thở ngắn, tiểu ít sẫm màu |
| Hay kèm thấp (thử đa hiệp thấp) | Nặng đầu, mệt mỏi, tức ngực, buồn nôn, đại tiện không thoải mái |
Nguồn: [1]
Thiên «Cử thống luận» giải thích: nóng thì tấu lý (lỗ chân lông) mở, mồ hôi ra nhiều nên khí cũng theo đó thoát ra.[3] Thiên «Sinh khí thông thiên luận» mô tả người bị thử: mồ hôi ra, bứt rứt, thở gấp.[4]
3. Thương thử và trúng thử
| Thương thử | Trúng thử | |
|---|---|---|
| Mức độ | Nhẹ hơn | Nặng, đột ngột |
| Biểu hiện | Sốt, khát, mồ hôi nhiều, mệt | Đột ngột choáng, ngã, hôn mê, có thể co giật |
| Tương ứng hiện đại (gần đúng) | Kiệt sức do nóng | Sốc nhiệt (say nắng nặng) – cấp cứu |
4. Liên hệ: phép thanh thử
Nguyên tắc chung là thanh thử (làm mát), ích khí, sinh tân; nếu kèm thấp thì thêm hóa thấp.[1] Thử liên quan mật thiết với tạng Tâm (hành Hỏa, ứng mùa hạ) và với tân dịch, khí. Vị thanh nhiệt trừ phiền như Đạm trúc diệp là ví dụ về nhóm thuốc y văn dùng cho chứng nhiệt mùa hè. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
5. Góc nhìn y học hiện đại
CDC/NIOSH phân biệt các bệnh do nóng: phát ban nhiệt, chuột rút do nóng, kiệt sức do nóng và sốc nhiệt. Sốc nhiệt (lú lẫn, nói lắp, ngất, co giật, thân nhiệt rất cao) là cấp cứu: gọi cấp cứu ngay, đưa người bệnh vào chỗ mát và làm mát cơ thể trong lúc chờ.[5] Không nên chờ thuốc cổ truyền trong trường hợp này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mùa hè ở Việt Nam hay “thử kèm thấp”?
Vì khí hậu nóng và ẩm cùng lúc; y văn gọi là thử thấp, biểu hiện vừa nóng, khát vừa nặng nề, tức ngực, ăn kém.[1]
Thử và hỏa khác nhau thế nào?
Cùng là nhiệt, nhưng thử chỉ có ở mùa hè và chỉ từ bên ngoài; hỏa có cả ngoại hỏa lẫn nội hỏa, quanh năm.[1] Xem Hỏa (nhiệt) tà.
Kết luận
Thử tà là ngoại tà của mùa hè, nóng bốc, làm hao khí tổn tân và hay kèm thấp; trúng thử tương ứng gần với sốc nhiệt – một cấp cứu y khoa.[2][1][5]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Nhiệt luận» (熱論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Sinh khí thông thiên luận» (生氣通天論)
- CDC/NIOSH. Heat-related Illnesses