Dịch lệ: tà khí lây lan thành dịch
Dịch lệ (疫癘), còn gọi lệ khí, dịch độc, là loại tà khí có tính truyền nhiễm mạnh: phát bệnh nhanh, nặng, nhiều người cùng mắc với biểu hiện giống nhau; Ngô Hựu Khả (thế kỷ 17) là người đầu tiên tách nó khỏi lục dâm.[1][2]
1. Từ Nội kinh đến Ôn dịch luận
Thiên «Thích pháp luận» đã ghi: «Ngũ dịch chi chí, giai tương nhiễm dịch, vô vấn đại tiểu, bệnh trạng tương tự» – năm loại dịch đến thì lây cho nhau, không kể lớn nhỏ, triệu chứng đều giống nhau.[3]
Năm 1642, sau những trận dịch lớn cuối đời Minh, Ngô Hựu Khả viết «Ôn dịch luận», cho rằng bệnh dịch «không phải do phong, hàn, thử, thấp mà do một loại khí khác thường giữa trời đất», gọi là lệ khí (戾氣), xâm nhập qua miệng mũi, mỗi loại lệ khí gây một loại bệnh riêng.[1] Đây là bước tiến lớn trong y học cổ, trước khi con người biết đến vi sinh vật.
2. Đặc điểm của dịch lệ
| Đặc điểm | Nội dung |
|---|---|
| Lây mạnh, thành dịch | Lây qua không khí, ăn uống, tiếp xúc; có thể lan rộng |
| Phát nhanh, bệnh nặng | Diễn biến nhanh, có thể tử vong |
| Một khí một bệnh | Mỗi loại lệ khí gây bệnh có triệu chứng giống nhau ở mọi người |
| Đường vào | Chủ yếu qua miệng và mũi |
3. Yếu tố làm dịch phát sinh và lan rộng
Y văn kể: khí hậu bất thường (hạn hán, lũ lụt, nóng ẩm kéo dài), môi trường ô uế, xác chết không xử lý, ăn uống không sạch, không cách ly người bệnh, và chính khí của cộng đồng suy yếu (chiến tranh, đói kém).[2]
4. Nguyên tắc phòng dịch trong y văn
«Thích pháp luận» nêu hai ý: «Chính khí tồn nội, tà bất khả can» – giữ chính khí đầy đủ; và «tị kỳ độc khí» – tránh xa độc khí.[3] Nghĩa là vừa nâng sức đề kháng vừa tránh tiếp xúc nguồn bệnh – rất gần với nguyên tắc phòng dịch hiện đại. Về sau học thuyết ôn bệnh phát triển cách biện chứng theo vệ – khí – dinh – huyết và tam tiêu.[4][5]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng gây ra; cơ thể chống lại bằng hàng rào da, niêm mạc và hệ miễn dịch.[6] Phòng bệnh dựa vào tiêm chủng, vệ sinh, ăn chín uống sôi, rửa tay, đeo khẩu trang, cách ly theo hướng dẫn của cơ quan y tế. Khái niệm lệ khí có giá trị lịch sử, nhưng không thay thế chẩn đoán, điều trị và phòng dịch theo y học hiện đại. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[7]
Câu hỏi thường gặp
Dịch lệ có thuộc lục dâm không?
Không. Ngô Hựu Khả nhấn mạnh lệ khí là “một loại khí khác”, không phải phong, hàn, thử, thấp; vì vậy giáo trình xếp dịch lệ thành một mục riêng trong ngoại nhân.[1][2]
Thuốc cổ truyền có phòng được dịch?
Chưa có bằng chứng đủ mạnh để dùng thuốc cổ truyền thay cho tiêm chủng hay các biện pháp phòng dịch đã được chứng minh; khi có dịch cần theo hướng dẫn của Bộ Y tế.[7]
Kết luận
Dịch lệ là tà khí có tính lây lan mạnh, xâm nhập qua miệng mũi, gây bệnh nhanh và nặng; tư tưởng “giữ chính khí, tránh độc khí” của Nội kinh và Ôn dịch luận phù hợp với nguyên tắc phòng dịch ngày nay.[3][1][6]
Tài liệu tham khảo
- Ngô Hựu Khả (吳又可). Ôn dịch luận (溫疫論), 1642
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thích pháp luận» (刺法論, thiên bổ di)
- Diệp Thiên Sĩ (葉天士). Ôn nhiệt luận (溫熱論)
- Ngô Cúc Thông (吳鞠通). Ôn bệnh điều biện (溫病條辨), 1798
- MSD Manual (bản phổ thông). Overview of Infectious Disease
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)