Táo tà: khô sáp, dễ làm tổn thương Phế
Táo (燥) là khí chủ của mùa thu; táo tà có tính khô sáp, dễ làm hao tổn tân dịch và dễ làm tổn thương tạng Phế – tạng “kiều tạng” ưa nhuận, ghét khô.[1]
1. Tính chất và đặc điểm gây bệnh
| Tính chất | Nguyên văn | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|
| Khô sáp, hao tân dịch | «Táo thắng tắc can» – táo mạnh thì khô[2] | Miệng, mũi, họng khô; da khô nứt; tóc khô; táo bón; tiểu ít |
| Dễ hại Phế | – | Ho khan ít đờm, đờm dính khó khạc, có thể lẫn tia máu |
Nguồn: [1]
Thiên «Chí chân yếu đại luận» với 19 điều bệnh cơ không có điều nào về táo; đến đời Kim, Lưu Hoàn Tố bổ sung: «Chư sáp khô hạc, can kính giáo yết, giai thuộc ư táo» – các chứng khô sáp, nứt nẻ, đều thuộc táo.[3][4]
2. Ôn táo và lương táo
| Ôn táo | Lương táo | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Đầu thu, còn hơi nóng của mùa hạ | Cuối thu, trời đã se lạnh |
| Biểu hiện | Sốt nhiều, sợ lạnh ít, khát, họng đau | Sợ lạnh nhiều, sốt ít, ho, không mồ hôi |
| Tính chất | Táo kèm nhiệt | Táo kèm hàn |
Nguồn: [1]
3. Táo và tạng Phế
Phế khai khiếu ra mũi, ngoài hợp với da lông, lại ứng với mùa thu và hành Kim, nên táo tà qua mũi miệng dễ làm Phế mất thanh nhuận, khí không giáng được mà sinh ho.[1] Táo cũng có ngoại táo (khí hậu) và nội táo (do tân dịch, âm huyết hao tổn), xem Nội sinh ngũ tà và Tân dịch.
4. Liên hệ: phép nhuận táo
Nguyên tắc chung là nhuận táo: ôn táo thì thanh nhuận (làm mát, làm nhuận), lương táo thì ôn nhuận.[1] Thiên «Chí chân yếu đại luận» viết «táo giả nhu chi» – bệnh khô thì làm cho nhuận.[3] Nhóm thuốc này thường có vị ngọt, tính mát hoặc bình, xem danh sách vị thuốc vị ngọt. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
5. Góc nhìn y học hiện đại
Không khí khô (mùa hanh, phòng điều hòa) có thể làm khô niêm mạc mũi họng, khô da. Tuy vậy ho kéo dài trên 3 tuần, ho ra máu, sụt cân là dấu hiệu cần khám để loại trừ bệnh phổi. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao “Phế ưa nhuận, ghét táo” mà Nội kinh lại ghi “Phế ố hàn”?
Thiên «Tuyên minh ngũ khí» ghi Phế ố hàn, Thận ố táo.[6] Quan niệm “Phế ghét táo” được các y gia đời sau phát triển khi nghiên cứu bệnh táo mùa thu; hai cách nói bổ sung cho nhau: Phế vừa sợ lạnh vừa sợ khô.[1]
Táo bón có phải do táo tà?
Một phần; táo bón trong YHCT có nhiều thể (nhiệt, khí trệ, khí hư, huyết hư…), táo tà làm hao tân dịch chỉ là một nguyên nhân.[1]
Kết luận
Táo tà khô sáp, hao tân dịch, dễ tổn thương Phế; chia ôn táo và lương táo theo thời điểm trong mùa thu, nguyên tắc chung là nhuận táo.[2][4][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- Lưu Hoàn Tố (劉完素). Tố vấn huyền cơ nguyên bệnh thức (素問玄機原病式)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)