Nội sinh ngũ tà: phong, hàn, thấp, táo, hỏa sinh ra từ bên trong
Nội sinh ngũ tà (內生五邪) là năm trạng thái bệnh lý giống phong, hàn, thấp, táo, hỏa nhưng do tạng phủ, khí huyết, âm dương mất điều hòa sinh ra từ bên trong; chúng là cơ chế bệnh, không phải nguyên nhân từ ngoài vào.[1]
1. So sánh lục dâm và nội sinh ngũ tà
| Lục dâm (ngoại tà) | Nội sinh ngũ tà | |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Khí hậu bên ngoài | Rối loạn tạng phủ, khí huyết |
| Khởi bệnh | Thường cấp, có biểu chứng | Thường từ từ, không có biểu chứng |
| Ví dụ | Phong hàn cảm mạo | Can phong nội động |
| Quan hệ | Có thể ảnh hưởng nhau: người có nội thấp dễ nhiễm ngoại thấp |
Nguồn: [1]
2. Nội phong (Can phong nội động)
«Chư phong trạo huyễn, giai thuộc ư can» – các chứng phong gây run lắc, chóng mặt đều thuộc Can.[2]
| Dạng | Cơ chế | Biểu hiện ví dụ |
|---|---|---|
| Can dương hóa phong | Can Thận âm hư, Can dương bốc lên | Chóng mặt dữ dội, đau đầu, nặng thì ngã, méo miệng, liệt nửa người |
| Nhiệt cực sinh phong | Sốt cao làm tổn thương cân mạch | Co giật, gáy cứng khi sốt cao |
| Âm hư phong động | Âm dịch hao tổn, cân mạch không được nuôi | Run tay, co giật nhẹ |
| Huyết hư sinh phong | Huyết không nuôi cân và da | Tê bì, run, ngứa da khô |
Nguồn: [1]
3. Nội hàn
Dương khí suy, nhất là Tỳ dương và Thận dương, không đủ ấm: sợ lạnh, tay chân lạnh, đau bụng thích chườm ấm, phân lỏng, phù.[1] «Chư hàn thu dẫn, giai thuộc ư thận».[2] Xem Hàn tà.
4. Nội thấp
Tỳ hư không vận hóa thủy dịch: đầy bụng, ăn kém, nặng nề, phân lỏng, rêu lưỡi nhớt. «Chư thấp thũng mãn, giai thuộc ư tỳ».[2] Xem Thấp tà.
5. Nội táo
Tân dịch, âm huyết hao tổn (sau sốt cao, mất nước, mất máu, bệnh lâu): da khô, miệng khô, tóc khô, táo bón, lưỡi đỏ ít rêu.[1] Xem Táo tà.
6. Nội hỏa (nội nhiệt)
| Dạng | Cơ chế |
|---|---|
| Thực hỏa | Dương khí thừa; hoặc tà khí, đàm, ứ, thức ăn uất lại hóa hỏa |
| Ngũ chí hóa hỏa | Cảm xúc uất lâu hóa hỏa, như “can hỏa” do giận dữ (Thất tình) |
| Hư hỏa | Âm hư không chế được dương: nóng về chiều, mồ hôi trộm, gò má đỏ |
Nguồn: [1]
Xem Hỏa tà và Âm dương thất điều.
7. Góc nhìn y học hiện đại
Một số biểu hiện được mô tả là “nội phong” – đột ngột méo miệng, yếu hoặc tê một bên người, nói khó, mất thăng bằng, nhìn mờ – là dấu hiệu đột quỵ: cần gọi cấp cứu ngay, vì điều trị sớm trong vài giờ đầu quyết định khả năng hồi phục.[3] Co giật khi sốt cao ở trẻ cũng cần đưa đi khám. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
“Nội phong” có phải là bệnh thần kinh?
Nhiều biểu hiện của nội phong (run, co giật, chóng mặt, liệt) ứng với bệnh lý thần kinh, tim mạch trong y học hiện đại; nhưng nội phong là khái niệm biện chứng, không phải chẩn đoán bệnh cụ thể.[1]
Vì sao Can liên quan nhiều đến phong?
Can thuộc Mộc, ứng với phong, chủ cân; khi Can âm huyết thiếu hoặc Can dương bốc lên thì sinh nội phong.[2][1]
Kết luận
Nội sinh ngũ tà – nội phong, nội hàn, nội thấp, nội táo, nội hỏa – là các cơ chế bệnh sinh ra từ rối loạn tạng phủ, khí huyết, âm dương; chúng giống lục dâm về biểu hiện nhưng khác về nguồn gốc và cách khởi bệnh.[2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)