Âm dương thất điều: cơ chế bệnh tổng quát nhất
Âm dương thất điều (陰陽失調) là tình trạng âm và dương mất thế cân bằng – bên này quá mạnh hay quá yếu so với bên kia; đây là cơ chế bệnh tổng quát nhất, bao trùm hàn – nhiệt, hư – thực của mọi bệnh.[1][2]
1. Nhắc lại: âm dương cân bằng
«Âm bình dương bí, tinh thần nãi trị; âm dương ly quyết, tinh khí nãi tuyệt» – âm yên ổn, dương kín đáo thì tinh thần mới tốt; âm dương tách rời thì tinh khí cạn kiệt.[2] Xem lại Học thuyết Âm dương.
2. Âm dương thiên thắng (một bên thừa – thực chứng)
«Âm thắng tắc dương bệnh, dương thắng tắc âm bệnh; dương thắng tắc nhiệt, âm thắng tắc hàn».[3]
| Dạng | Bản chất | Biểu hiện | Thuộc |
|---|---|---|---|
| Dương thắng | Dương tà hoặc dương khí thừa | Sốt, mặt đỏ, khát, mạch sác | Thực nhiệt |
| Âm thắng | Âm tà (hàn) thịnh | Sợ lạnh, đau bụng lạnh, mạch trầm khẩn | Thực hàn |
3. Âm dương thiên suy (một bên thiếu – hư chứng)
«Dương hư tắc ngoại hàn, âm hư tắc nội nhiệt».[4]
| Dạng | Bản chất | Biểu hiện | Thuộc |
|---|---|---|---|
| Dương hư | Dương không đủ ấm, không chế được âm | Sợ lạnh, tay chân lạnh, mệt, tiểu trong dài | Hư hàn |
| Âm hư | Âm không đủ nhuận, không chế được dương | Nóng về chiều, lòng bàn tay chân nóng, mồ hôi trộm, gò má đỏ | Hư nhiệt |
Nguồn: [1]
4. So sánh thực và hư
| Thực nhiệt | Hư nhiệt | Thực hàn | Hư hàn | |
|---|---|---|---|---|
| Cơ chế | Dương thắng | Âm hư | Âm thắng | Dương hư |
| Nguyên tắc trị | Thanh nhiệt | Tư âm | Tán hàn | Ôn dương |
Nguồn: [1]
5. Âm dương hỗ tổn (thiếu kéo theo thiếu)
Vì âm dương nương tựa nhau, một bên hư lâu kéo bên kia hư theo: “âm tổn cập dương” (âm hư lâu thành âm dương lưỡng hư) và “dương tổn cập âm”.[1] Thường gặp ở bệnh mạn tính, liên quan nhiều tới Thận – gốc âm dương của toàn thân.
6. Âm dương cách cự (chân giả)
Khi một bên quá thịnh, đẩy bên kia ra ngoài, tạo hiện tượng giả:[1]
| Dạng | Bản chất thật | Biểu hiện giả |
|---|---|---|
| Âm thịnh cách dương | Chân hàn | Giả nhiệt: mặt đỏ từng lúc, bứt rứt, nhưng thích ấm, tay chân lạnh |
| Dương thịnh cách âm | Chân nhiệt | Giả hàn: tay chân lạnh, nhưng ngực bụng nóng, khát, táo bón |
7. Âm dương chuyển hóa và vong âm, vong dương
– Chuyển hóa: «Trọng hàn tắc nhiệt, trọng nhiệt tắc hàn» – hàn cực có thể chuyển nhiệt và ngược lại.[3]
– Vong âm: âm dịch mất đột ngột (sốt cao, mồ hôi, nôn, tiêu chảy nhiều): mồ hôi nóng dính, khát, mạch tế sác.
– Vong dương: dương khí thoát đột ngột: mồ hôi lạnh đầm đìa, tay chân lạnh, mạch vi muốn tuyệt.
Đây là tình trạng nguy kịch, tương ứng gần với mất nước nặng, sốc – cần cấp cứu ngay.[1]
8. Góc nhìn y học hiện đại
Âm dương thất điều là khung lý luận để phân loại biểu hiện, không phải một chẩn đoán sinh học; các trạng thái như “âm hư” có thể ứng với nhiều bệnh khác nhau (cường giáp, lao, mãn kinh…) cần được xét nghiệm để xác định. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cùng “nóng” mà có thực nhiệt, hư nhiệt?
Thực nhiệt do dương thừa, hư nhiệt do âm thiếu; hướng điều trị ngược nhau (thanh nhiệt và tư âm), nên YHCT rất coi trọng phân biệt.[1]
“Vong dương” có giống “dương hư”?
Không. Dương hư là thiếu từ từ, mạn tính; vong dương là thoát đột ngột, nguy kịch.[1]
Kết luận
Âm dương thất điều gồm thiên thắng (thực), thiên suy (hư), hỗ tổn, cách cự (chân giả), chuyển hóa và vong âm vong dương; đây là chìa khóa để hiểu hàn – nhiệt, hư – thực trong biện chứng.[3][4][2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Sinh khí thông thiên luận» (生氣通天論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Điều kinh luận» (調經論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)