Tân dịch thất thường: thiếu hụt và ứ đọng
Tân dịch thất thường (津液失常) là rối loạn về lượng và sự chuyển hóa của tân dịch, theo hai hướng: thiếu hụt (tân dịch bất túc) và ứ đọng (thủy dịch đình tụ thành thấp, đàm ẩm, phù thũng).[1]
1. Các tạng điều tiết tân dịch
| Tạng phủ | Vai trò | Rối loạn thường gặp |
|---|---|---|
| Phế | Thông điều thủy đạo, đưa tân dịch ra da và xuống Bàng quang | Phù mặt, ho đờm |
| Tỳ | Vận hóa thủy dịch | Thấp, đàm, tiêu chảy, phù |
| Thận | Chủ thủy, khí hóa | Phù chân, tiểu ít hoặc tiểu nhiều |
| Tam tiêu | Đường đi của thủy dịch | Thủy dịch đình trệ khắp nơi |
| Bàng quang | Chứa và thải nước tiểu | Bí tiểu, tiểu khó |
Nguồn: [1]
Xem Tân dịch.
2. Tân dịch thiếu hụt
| Mức độ | Nguyên nhân | Biểu hiện |
|---|---|---|
| Thương tân (nhẹ) | Sốt, nóng, táo tà, ra mồ hôi | Khô miệng họng, khát, da khô, tiểu ít, táo bón |
| Thoát dịch (nặng) | Nôn, tiêu chảy, mồ hôi, sốt cao kéo dài | Mắt trũng, da nhăn, gầy rộc, lưỡi đỏ khô |
Nguồn: [1]
3. Tân dịch ứ đọng
| Dạng | Đặc điểm | Bài liên quan |
|---|---|---|
| Thấp trọc | Tản mạn, chưa thành hình | Thấp tà |
| Đàm ẩm | Ngưng tụ, đặc (đàm) hoặc loãng (ẩm) | Đàm ẩm |
| Thủy thũng | Nước tràn ra da cơ gây phù | – |
Nguồn: [1]
4. Tân dịch với khí và huyết
– Với khí: khí đẩy tân dịch đi (khí hư, khí trệ → thủy đình); ngược lại tân dịch mất nhiều thì khí thoát theo – “khí tùy dịch thoát”.[1]
– Với huyết: tân dịch là một phần của huyết (“tân huyết đồng nguyên”); Linh khu viết: «Đoạt huyết giả vô hãn, đoạt hãn giả vô huyết» – người mất máu không nên làm ra mồ hôi, người mất mồ hôi nhiều không nên làm mất máu.[2]
5. Liên hệ
Thiếu hụt thì sinh tân, dưỡng âm; ứ đọng thì lợi thủy, hóa thấp, hóa đàm và điều chỉnh Phế – Tỳ – Thận.[1] Ví dụ vị lợi thủy: Phục linh, Trạch tả. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
6. Góc nhìn y học hiện đại
Thoát dịch tương ứng gần với mất nước – nguy hiểm nhất ở trẻ nhỏ và người già khi tiêu chảy, nôn nhiều; cần bù nước điện giải (oresol) đúng cách và đi khám khi có dấu hiệu nặng (li bì, không uống được, tiểu rất ít). Phù có thể do tim, thận, gan, tuyến giáp, thuốc… và cần được khám tìm nguyên nhân. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Uống nhiều nước có chữa được “thương tân”?
Bù nước là cần thiết, nhưng YHCT cho rằng tân dịch còn phụ thuộc khả năng vận hóa của Tỳ, khí hóa của Thận; mặt khác, uống quá nhiều khi Tỳ yếu lại có thể sinh thấp.[1]
Vì sao phù lại liên quan tới Phế?
Vì Phế “thông điều thủy đạo”; y văn mô tả chứng phù mặt đột ngột sau cảm (phong thủy) là do Phế khí không tuyên thông.[1]
Kết luận
Tân dịch thất thường gồm thiếu hụt (thương tân, thoát dịch) và ứ đọng (thấp, đàm ẩm, thủy thũng), liên quan chủ yếu tới Phế, Tỳ, Thận, Tam tiêu và gắn chặt với khí, huyết.[2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Dinh vệ sinh hội» (營衛生會)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)