Khí huyết thất điều: khi khí và huyết mất điều hòa
Khí huyết thất điều (氣血失調) là các rối loạn về lượng và sự vận hành của khí, của huyết, và của mối quan hệ khí – huyết; Nội kinh viết: «Huyết khí bất hòa, bách bệnh nãi biến hóa nhi sinh» – khí huyết không hòa thì trăm bệnh biến hóa mà sinh.[1][2]
1. Rối loạn của khí
| Dạng | Bản chất | Biểu hiện ví dụ | Nguyên tắc |
|---|---|---|---|
| Khí hư | Khí không đủ | Mệt, thở ngắn, nói nhỏ, ra mồ hôi, dễ ốm | Bổ khí |
| Khí trệ | Khí lưu thông bị tắc | Đầy, tức, đau chướng, đau di chuyển | Hành khí |
| Khí nghịch | Khí đi ngược chiều | Ho, khó thở (Phế); nôn, nấc (Vị); đau đầu, chóng mặt (Can) | Giáng khí |
| Khí hãm | Khí hư không nâng đỡ được | Sa dạ dày, sa tử cung, sa trực tràng, tiêu chảy lâu | Thăng đề |
| Khí bế | Khí bị bế tắc đột ngột | Ngất, cấm khẩu | Khai bế (cấp cứu) |
| Khí thoát | Khí thoát ra ngoài | Mồ hôi đầm đìa, mạch vi, ngất | Cố thoát (cấp cứu) |
Nguồn: [2]
Xem Khí và Khí cơ, khí hóa.
2. Rối loạn của huyết
| Dạng | Bản chất | Biểu hiện ví dụ | Nguyên tắc |
|---|---|---|---|
| Huyết hư | Huyết không đủ nuôi dưỡng | Da xanh, môi nhợt, chóng mặt, hồi hộp, tê bì, kinh ít | Bổ huyết |
| Huyết ứ | Huyết lưu thông trì trệ | Đau cố định, khối, lưỡi tím (Ứ huyết) | Hoạt huyết |
| Huyết nhiệt | Nhiệt vào huyết | Bứt rứt, phát ban, chảy máu đỏ tươi | Lương huyết |
| Xuất huyết | Huyết ra ngoài mạch | Do nhiệt bức, khí không nhiếp, ứ huyết hoặc ngoại thương | Chỉ huyết theo nguyên nhân |
Nguồn: [2]
Xem Huyết.
3. Quan hệ khí – huyết bị rối loạn
Câu tóm tắt quen thuộc: «Khí vi huyết chi soái, huyết vi khí chi mẫu» – khí là tướng dẫn huyết, huyết là mẹ của khí.[2]
| Dạng | Cơ chế |
|---|---|
| Khí trệ huyết ứ | Khí không đi thì huyết không đi |
| Khí hư huyết ứ | Khí yếu không đủ sức đẩy huyết |
| Khí không nhiếp huyết | Khí hư không giữ được huyết trong mạch → chảy máu kéo dài |
| Khí tùy huyết thoát | Mất máu nhiều làm khí thoát theo |
| Khí huyết lưỡng hư | Cả khí và huyết đều thiếu |
Nguồn: [2]
Xem Quan hệ tinh – khí – huyết – tân dịch.
4. Liên hệ
Ví dụ các nhóm thuốc: bổ khí – Hoàng kỳ, Đảng sâm; hành khí – Hương phụ; bổ huyết – Đương quy, Thục địa, Bạch thược; hoạt huyết – Xuyên khung. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây). Huyệt Khí hải (CV6) và Cách du (BL17) thường được y văn nhắc tới khi bàn về khí và huyết.[2]
5. Góc nhìn y học hiện đại
“Huyết hư” có thể trùng một phần với thiếu máu, nhưng không đồng nhất: chẩn đoán thiếu máu cần xét nghiệm công thức máu và tìm nguyên nhân (thiếu sắt, mất máu, bệnh mạn tính…). Chảy máu kéo dài, sa tạng, ngất đều cần được khám y khoa. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bổ huyết thường kèm bổ khí?
Vì khí sinh huyết; theo y văn, bổ khí giúp huyết sinh nhanh hơn.[2]
Khí trệ và khí hư phân biệt thế nào?
Khí trệ là “tắc” – đau chướng, nặng lên khi căng thẳng; khí hư là “thiếu” – mệt, thở ngắn, nặng lên khi gắng sức.[2]
Kết luận
Khí huyết thất điều gồm rối loạn của khí (hư, trệ, nghịch, hãm, bế, thoát), của huyết (hư, ứ, nhiệt, xuất huyết) và của quan hệ khí – huyết; mỗi dạng ứng với một nguyên tắc điều trị riêng.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Điều kinh luận» (調經論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)