Chính – tà thịnh suy: cuộc giằng co quyết định bệnh
Theo YHCT, bệnh phát sinh và diễn biến là kết quả cuộc đấu tranh giữa chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) và tà khí (yếu tố gây bệnh): tà thịnh thì bệnh thực, chính khí suy thì bệnh hư; bên nào thắng sẽ quyết định bệnh lui hay tiến.[1][2]
1. Chính khí và tà khí
– Chính khí (正氣): toàn bộ công năng của cơ thể để giữ cân bằng, chống bệnh và hồi phục, gốc ở tinh, khí, huyết, tân dịch và tạng phủ.[2] Xem Khí.
– Tà khí (邪氣): mọi yếu tố gây bệnh – lục dâm, dịch lệ, thất tình, ăn uống, đàm ẩm, ứ huyết….
2. Chính khí là gốc, tà khí là điều kiện
Ba câu kinh điển thường được dẫn:
– «Chính khí tồn nội, tà bất khả can» – chính khí đầy đủ thì tà không xâm phạm được.[3]
– «Tà chi sở thấu, kỳ khí tất hư» – nơi tà xâm nhập được thì khí ở đó ắt đã hư.[4]
– «Phong vũ hàn nhiệt bất đắc hư, tà bất năng độc thương nhân» – gió mưa nóng lạnh nếu không gặp cơ thể hư thì một mình không làm hại người được.[5]
Tuy vậy YHCT không bỏ qua vai trò của tà: tà khí quá mạnh (như dịch lệ, chấn thương) vẫn gây bệnh cho người khỏe mạnh.[2]
3. Hư và thực
Thiên «Thông bình hư thực luận»: «Tà khí thịnh tắc thực, tinh khí đoạt tắc hư».[1]
| Thực chứng | Hư chứng | |
|---|---|---|
| Bản chất | Tà khí thịnh, chính khí chưa suy, đấu tranh mạnh | Chính khí suy, sức chống đỡ kém |
| Thường gặp | Giai đoạn đầu, giữa của bệnh ngoại cảm; đàm, ứ, thực tích | Bệnh lâu ngày, người già yếu, sau ốm nặng |
| Biểu hiện ví dụ | Sốt cao, đau dữ dội, cự án, mạch hữu lực | Mệt, thở ngắn, ra mồ hôi, thích xoa bóp, mạch vô lực |
Nguồn: [2]
4. Hư thực biến hóa
| Dạng | Giải thích |
|---|---|
| Hư thực thác tạp | Vừa hư vừa thực: hư trung hiệp thực (gốc hư, có tà), thực trung hiệp hư |
| Hư thực chuyển hóa | Thực lâu thành hư (tà làm hao chính); hư sinh thực (Tỳ hư sinh đàm thấp) |
| Hư thực chân giả | “Đại thực hữu luy trạng” – thực nặng mà bề ngoài như hư; “chí hư hữu thịnh hậu” – hư cực mà bề ngoài như thực |
Nguồn: [2]
5. Các khả năng diễn biến của bệnh
| Tình huống | Kết cục |
|---|---|
| Chính thắng tà lui | Bệnh nhẹ dần, khỏi |
| Tà thắng chính suy | Bệnh nặng lên, có thể nguy |
| Chính tà giằng co | Bệnh kéo dài, chuyển mạn tính |
| Chính hư tà luyến | Tà còn sót lại, bệnh dai dẳng, hay tái phát |
Nguồn: [2]
6. Liên hệ: phù chính và khu tà
Từ đó sinh nguyên tắc điều trị phù chính khu tà: chính hư là chủ thì phù chính (bổ), tà thịnh là chủ thì khu tà (công), thác tạp thì kết hợp.[2] Ví dụ nhóm phù chính: Hoàng kỳ, Nhân sâm (bổ khí). Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại
Ý tưởng “đất và hạt giống” có điểm tương đồng với y học hiện đại: bệnh nhiễm trùng phụ thuộc cả độc lực tác nhân lẫn sức đề kháng của cơ thể (hàng rào da niêm mạc, miễn dịch, tuổi, bệnh nền).[6] Tuy vậy “chính khí” không đồng nghĩa với “hệ miễn dịch”, và chưa có chỉ số khách quan nào đo được chính khí. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[7]
Câu hỏi thường gặp
Bồi bổ thật nhiều có phải “chính khí tồn nội”?
Không. Bổ sai lúc (khi tà còn thịnh) có thể “đóng cửa giữ giặc”; YHCT nhấn mạnh điều hòa sinh hoạt, ăn uống, tinh thần hơn là dùng thuốc bổ.[2]
Bệnh mạn tính tái phát là do đâu theo YHCT?
Thường là chính hư tà luyến: chính khí không đủ sức trừ hết tà.[2]
Kết luận
Chính – tà thịnh suy là cơ chế cơ bản nhất của bệnh: tà thịnh sinh thực, chính suy sinh hư; sự tương quan giữa hai bên quyết định bệnh khỏi, nặng hay kéo dài, và là cơ sở của nguyên tắc phù chính khu tà.[1][3][5][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thông bình hư thực luận» (通評虛實論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thích pháp luận» (刺法論, thiên bổ di)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Bình nhiệt bệnh luận» (評熱病論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Bách bệnh thủy sinh» (百病始生)
- MSD Manual (bản phổ thông). Overview of Infectious Disease
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)