Ngoại thương và các nguyên nhân gây bệnh khác
Ngoài lục dâm, thất tình, ăn uống và lao dật, YHCT còn ghi nhận nhiều nguyên nhân khác – chấn thương, bỏng, cóng, côn trùng và thú cắn, ký sinh trùng, ngộ độc, sai sót trong điều trị, yếu tố bẩm sinh – mà Trần Vô Trạch xếp vào nhóm “bất nội ngoại nhân”.[1][2]
1. Ngoại thương
| Loại | Ví dụ | Hậu quả theo YHCT |
|---|---|---|
| Chấn thương cơ học | Ngã, va đập, đao thương, gãy xương | Tổn thương bì nhục, cân cốt; huyết thoát khỏi mạch gây ứ huyết |
| Bỏng | Lửa, nước sôi, hóa chất | Hỏa độc tổn thương bì nhục, hao tân dịch |
| Cóng | Lạnh kéo dài | Hàn làm khí huyết ngưng trệ (xem Hàn tà) |
| Côn trùng, thú cắn | Rắn, chó, ong | Độc tà xâm nhập, có thể nguy hiểm tính mạng |
2. Ký sinh trùng
Y văn mô tả nhiều loại “trùng” (giun đũa, giun kim, sán) gây đau bụng, gầy, ngứa hậu môn, thường liên quan ăn uống không sạch.[2] Xem Ăn uống thất điều.
3. Ngộ độc
Gồm ngộ độc thức ăn, cây cỏ có độc, và ngộ độc thuốc – kể cả thuốc cổ truyền dùng sai vị, sai liều, bào chế không đúng (ví dụ các vị có độc như phụ tử, mã tiền).[2] Đây là lý do website không ghi liều tự dùng và luôn khuyên dùng thuốc theo đơn.
4. Sai sót trong điều trị
Chẩn đoán sai, dùng thuốc trái chứng (bệnh hàn dùng thuốc hàn, bệnh hư dùng thuốc công phạt), thủ thuật không đúng đều có thể gây thêm bệnh; y văn gọi chung là “ngộ trị”.[2]
5. Yếu tố bẩm sinh (tiên thiên)
Tinh của cha mẹ, sức khỏe của mẹ khi mang thai, sinh nở khó khăn ảnh hưởng tới thể chất bẩm sinh của trẻ – liên quan tới tạng Thận tàng tinh tiên thiên.[2] Xem Tinh.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Chấn thương là một trong những nguyên nhân tử vong và tàn tật hàng đầu thế giới, nhiều nhất do tai nạn giao thông, đuối nước, ngã, bỏng.[4] Với chấn thương nặng, bỏng rộng, rắn hoặc chó cắn, ngộ độc, việc đầu tiên là sơ cứu và đưa đến cơ sở y tế (chó cắn cần được tư vấn tiêm phòng dại); không đắp lá, đắp thuốc lên vết thương hở hoặc chờ thuốc cổ truyền.
Câu hỏi thường gặp
YHCT có vai trò gì với chấn thương?
Trong giai đoạn phục hồi sau khi đã được xử trí y tế, các phương pháp như xoa bóp, tập luyện có thể được thầy thuốc dùng hỗ trợ; giai đoạn cấp cứu luôn ưu tiên y học hiện đại.
Thuốc nam có thể gây ngộ độc không?
Có. Nhiều cây có độc tính trên gan, thận hoặc tim; dùng sai cây, sai liều hay kéo dài đều có thể gây hại.[5]
Kết luận
Nhóm bất nội ngoại nhân gồm ngoại thương, côn trùng và thú cắn, ký sinh trùng, ngộ độc, sai sót điều trị và yếu tố bẩm sinh; ngoại thương thường để lại ứ huyết, và mọi trường hợp cấp tính cần được xử trí y tế trước tiên.[1][2][4]
Tài liệu tham khảo
- Trần Vô Trạch (陳無擇). Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận (三因極一病證方論), 1174
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trương Trọng Cảnh. Kim quỹ yếu lược, thiên «Tạng phủ kinh lạc tiên hậu bệnh mạch chứng» (臟腑經絡先後病脈證)
- World Health Organization. Injuries and violence – fact sheet
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)