Tổng quan về bệnh nguyên: ngoại nhân, nội nhân và bất nội ngoại nhân
Bệnh nguyên (病因) là những yếu tố phá vỡ thế cân bằng của cơ thể và gây ra bệnh; Y học cổ truyền xếp chúng thành ba nhóm lớn: ngoại nhân (lục dâm, dịch lệ), nội nhân (thất tình) và bất nội ngoại nhân (ăn uống, lao lực, chấn thương…), cùng các “sản vật bệnh lý” như đàm ẩm, ứ huyết.[1][2]
1. Cách phân loại bệnh nguyên qua các thời kỳ
Nội kinh: chia theo âm dương
Thiên «Điều kinh luận» viết: «Tà sinh ra, hoặc sinh ở dương, hoặc sinh ở âm. Sinh ở dương là do gió, mưa, lạnh, nóng; sinh ở âm là do ăn uống, nơi ở, chuyện phòng the và vui giận».[3] Đây là cách chia sớm nhất: nguyên nhân từ bên ngoài thuộc dương, nguyên nhân từ sinh hoạt và cảm xúc thuộc âm.
Kim quỹ yếu lược: ba con đường
Trương Trọng Cảnh chia bệnh theo đường gây bệnh: tà khí theo kinh lạc vào tạng phủ; tà khí chỉ ở da, mạch máu, tay chân; và các nguyên nhân như phòng dục, đao thương, côn trùng, thú vật cắn.[4]
Trần Vô Trạch: thuyết “tam nhân”
Năm 1174, Trần Vô Trạch hệ thống lại thành tam nhân (ba loại nguyên nhân), cách chia được dùng đến ngày nay:[2]
| Nhóm | Gồm | Bài chi tiết |
|---|---|---|
| Ngoại nhân (外因) | Lục dâm: phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa; về sau bổ sung dịch lệ | Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa; Dịch lệ |
| Nội nhân (內因) | Thất tình: hỷ, nộ, ưu, tư, bi, khủng, kinh | Thất tình |
| Bất nội ngoại nhân (不內外因) | Ăn uống, lao lực, phòng dục, chấn thương, côn trùng, thú cắn | Ăn uống, Lao dật, phòng dục, Ngoại thương |
2. Cách phân loại trong giáo trình hiện nay
Giáo trình Lý luận cơ bản YHCT hiện nay thường chia bốn nhóm, thêm nhóm “nguyên nhân thứ phát” vì có những sản vật do bệnh sinh ra rồi lại trở thành nguyên nhân gây bệnh mới:[1]
| Nhóm | Ví dụ |
|---|---|
| Nguyên nhân ngoại cảm | Lục dâm, dịch lệ |
| Nguyên nhân nội thương | Thất tình, ăn uống, lao dật |
| Sản vật bệnh lý (nguyên nhân thứ phát) | Đàm ẩm, Ứ huyết |
| Nguyên nhân khác | Ngoại thương, ký sinh trùng, ngộ độc, sai sót điều trị |
3. Lục khí và lục dâm
Phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa vốn là sáu loại khí hậu bình thường của bốn mùa, gọi là lục khí (六氣). Chúng chỉ thành lục dâm (六淫 – “dâm” nghĩa là thái quá, lấn át) khi:[1]
– khí hậu biến đổi quá mức, quá đột ngột, hoặc không đúng mùa (nóng quá, lạnh quá, đông mà ấm…);
– hoặc khí hậu bình thường nhưng chính khí của người đó suy yếu, không thích nghi được.
Đặc điểm chung của lục dâm: có tính mùa (xuân nhiều phong, hạ nhiều thử, trưởng hạ nhiều thấp, thu nhiều táo, đông nhiều hàn); có tính vùng (vùng ẩm thấp dễ bị thấp); thường kết hợp với nhau (phong hàn, phong nhiệt, phong thấp, thấp nhiệt); có thể chuyển hóa (hàn uất lâu hóa nhiệt); và thường xâm nhập qua da, lông hoặc qua miệng, mũi.[1]
4. “Thẩm chứng cầu nhân”: suy nguyên nhân từ biểu hiện
Điểm đặc biệt của YHCT là nguyên nhân thường được suy ra từ biểu hiện bệnh, gọi là thẩm chứng cầu nhân (審證求因).[1] Ví dụ, triệu chứng chạy chỗ, xuất hiện nhanh, ngứa thì quy về “phong”; nặng nề, dính, kéo dài thì quy về “thấp” – dù người bệnh không hề đi ngoài gió hay dầm mưa. Vì vậy “phong”, “thấp” trong YHCT vừa là yếu tố bên ngoài, vừa là cách gọi một nhóm biểu hiện. Cách hiểu này là nền tảng cho biện chứng luận trị.
5. Bệnh nguyên và chính khí
Y văn nhấn mạnh bệnh có phát ra hay không còn tùy chính khí: «Chính khí tồn nội, tà bất khả can» – chính khí đầy đủ bên trong thì tà khí không xâm phạm được.[5] Quan hệ này được trình bày trong bài Chính – tà thịnh suy.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Y học hiện đại xác định nguyên nhân bệnh bằng xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh: vi sinh vật, gen, chấn thương, độc chất, lối sống. Một số khái niệm YHCT có điểm tương đồng (dịch lệ gần với bệnh truyền nhiễm, thất tình gần với căng thẳng tâm lý), nhưng phần lớn “bệnh nguyên” của YHCT là cách phân loại biểu hiện, không tương ứng một – một với nguyên nhân sinh học.[6] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[7]
Câu hỏi thường gặp
“Bị phong”, “bị thấp” có nghĩa là do gió, do ẩm thật không?
Có thể có yếu tố thời tiết, nhưng trong chẩn đoán YHCT, đó chủ yếu là tên gọi một nhóm biểu hiện được suy ra theo phép thẩm chứng cầu nhân.[1]
Vì sao cùng đi mưa mà người bị bệnh, người không?
Theo YHCT, tà khí chỉ gây bệnh khi chính khí không đủ sức chống đỡ; thể chất, tuổi tác, sức khỏe mỗi người khác nhau.[8]
Kết luận
Bệnh nguyên trong YHCT được chia thành ngoại nhân, nội nhân và bất nội ngoại nhân (Trần Vô Trạch), nay bổ sung nhóm sản vật bệnh lý như đàm ẩm, ứ huyết; nguyên nhân thường được suy ra từ biểu hiện theo phép thẩm chứng cầu nhân.[2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trần Vô Trạch (陳無擇). Tam nhân cực nhất bệnh chứng phương luận (三因極一病證方論), 1174
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Điều kinh luận» (調經論)
- Trương Trọng Cảnh. Kim quỹ yếu lược, thiên «Tạng phủ kinh lạc tiên hậu bệnh mạch chứng» (臟腑經絡先後病脈證)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thích pháp luận» (刺法論, thiên bổ di)
- MSD Manual (bản phổ thông). Overview of Infectious Disease
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Bách bệnh thủy sinh» (百病始生)