Phong tà: “đứng đầu trăm bệnh”
Phong (風) là khí chủ của mùa xuân; khi thành tà khí, phong có tính hướng lên, hướng ra ngoài, chạy chỗ, hay biến đổi và gây chuyển động bất thường, lại hay “dẫn đường” cho các tà khác nên được gọi là “đứng đầu trăm bệnh”.[1][2]
1. Tính chất và đặc điểm gây bệnh
| Tính chất | Nguyên văn | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|
| Dương tà, thăng phát, hướng ra ngoài | «Thương ư phong giả, thượng tiên thụ chi» – bị phong thì phần trên chịu trước[3] | Đau đầu, ngạt mũi, ngứa họng, sợ gió, ra mồ hôi |
| Thiện hành nhi sổ biến (hay di chuyển, hay biến đổi) | «Phong giả, thiện hành nhi sổ biến»[1] | Đau khớp chạy chỗ (hành tý), mẩn ngứa nổi rồi lặn nhanh |
| Chủ động | «Phong thắng tắc động» – phong mạnh thì sinh động[4] | Run, co giật, chóng mặt, mắt giật |
| Đứng đầu trăm bệnh | «Phong giả, bách bệnh chi trưởng dã»[1] | Hàn, thấp, nhiệt, táo thường theo phong mà vào cơ thể |
2. Các dạng phong kết hợp
| Dạng | Đặc điểm chính | Bài liên quan |
|---|---|---|
| Phong hàn | Sợ lạnh nhiều, sốt nhẹ, không mồ hôi, đau mình | Hàn tà |
| Phong nhiệt | Sốt nhiều, sợ gió ít, họng đau, khát | Hỏa (nhiệt) tà |
| Phong thấp | Đau mỏi khớp, nặng nề, kéo dài | Thấp tà |
| Phong táo | Ho khan, họng mũi khô (mùa thu) | Táo tà |
Thiên «Tý luận» viết: phong, hàn, thấp ba khí cùng đến, hợp lại thành chứng tý; phong thắng là hành tý, hàn thắng là thống tý, thấp thắng là trước tý.[5]
3. Phong và tạng Can
Phong ứng với mùa xuân, hành Mộc, tạng Can; thiên «Tuyên minh ngũ khí» ghi «Can ố phong» – Can ghét phong.[6] Cần phân biệt ngoại phong (từ bên ngoài, bài này) với nội phong do Can dương, nhiệt cực hoặc huyết hư sinh ra, xem bài Nội sinh ngũ tà.
4. Liên hệ: phép khu phong, vị thuốc và huyệt
Nguyên tắc chung với ngoại phong là khu phong (đuổi phong) hoặc sơ phong, phối hợp tán hàn, thanh nhiệt hoặc trừ thấp tùy tà kèm theo.[2] Các vị thường được y văn xếp vào nhóm này: Phòng phong (tên vị đã nói lên công dụng “phòng phong”), Khương hoạt (khu phong thấp), Bạc hà (sơ tán phong nhiệt). Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
Nhiều huyệt mang chữ “phong” ở vùng gáy, vai – nơi phong tà hay xâm nhập theo quan niệm cổ: Phong trì (GB20), Phong phủ (GV16), Phong môn (BL12).[2]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Nhiều biểu hiện được xếp vào “phong” như cảm lạnh, mề đay, đau khớp có các nguyên nhân rất khác nhau theo y học hiện đại (virus, dị ứng, viêm khớp…). Một nghiên cứu lớn qua ứng dụng điện thoại ở Anh ghi nhận người đau mạn tính báo đau nhiều hơn vào những ngày ẩm, gió và áp suất thấp, nhưng mức tác động nhỏ.[7] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[8]
Câu hỏi thường gặp
“Trúng phong” có phải là bị gió thổi?
Không hẳn. Trong y văn, “trúng phong” thường chỉ chứng đột ngột ngã, méo miệng, liệt nửa người – nay gọi là đột quỵ, phần lớn thuộc nội phong; đây là cấp cứu, cần đưa đến bệnh viện ngay.[2][9]
Vì sao nói phong “đứng đầu trăm bệnh”?
Vì phong hay mở đường cho hàn, thấp, nhiệt, táo xâm nhập và gây bệnh ở nhiều nơi, biến hóa nhiều dạng.[1]
Kết luận
Phong tà là dương tà, hướng lên và ra ngoài, chạy chỗ, hay biến đổi, chủ động, thường kết hợp với tà khác; nguyên tắc chung là khu phong, và cần phân biệt với nội phong do tạng phủ sinh ra.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Phong luận» (風論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thái âm Dương minh luận» (太陰陽明論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tý luận» (痹論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- Dixon WG và cộng sự. How the weather affects the pain of citizen scientists using a smartphone app. npj Digital Medicine 2019;2:105
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke