Thấp tà: nặng nề, dính dớp và kéo dài
Thấp (濕) là khí chủ của trưởng hạ (cuối hạ); thấp tà là âm tà, có tính nặng nề, đục, dính, hướng xuống, cản trở khí cơ và dễ làm tổn thương dương khí của Tỳ – vì vậy bệnh do thấp thường kéo dài, khó khỏi.[1]
1. Tính chất và đặc điểm gây bệnh
| Tính chất | Nguyên văn | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|
| Trọng (nặng) | «Nhân ư thấp, thủ như khỏa» – vì thấp, đầu nặng như bị bó[2] | Đầu nặng, mình mẩy nặng nề, mỏi |
| Trọc (đục) | – | Rêu lưỡi dày nhớt, phân nhầy, khí hư đục, chàm chảy dịch |
| Niêm trệ (dính, kéo dài) | – | Bệnh dai dẳng, hay tái phát; đại tiện không thoải mái |
| Xu hạ (hướng xuống) | «Thương ư thấp giả, hạ tiên thụ chi» – bị thấp thì phần dưới chịu trước[3] | Phù chân, đau nặng chân, tiểu đục |
| Âm tà, cản trở khí cơ | «Thấp thắng tắc nhu tả» – thấp mạnh thì tiêu chảy[4] | Đầy bụng, tức ngực, ăn kém |
Nguồn: [1]
2. Thấp và tạng Tỳ
Tỳ chủ vận hóa thủy thấp; thiên «Tuyên minh ngũ khí» ghi «Tỳ ố thấp»[5], và bệnh cơ thập cửu điều viết «Chư thấp thũng mãn, giai thuộc ư tỳ» – các chứng thấp gây phù, đầy đều thuộc Tỳ.[6] Hai chiều ảnh hưởng nhau: ngoại thấp làm Tỳ bị “vây”, còn Tỳ hư thì thấp sinh ra từ bên trong (nội thấp).[1]
3. Ngoại thấp và nội thấp
| Ngoại thấp | Nội thấp | |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Mưa ẩm, nơi ở ẩm thấp, dầm nước, mặc đồ ướt | Tỳ hư không vận hóa được thủy dịch |
| Thường gặp | Đau nặng khớp, mình mẩy nặng, phù | Đầy bụng, ăn kém, phân lỏng, rêu nhớt |
| Bài liên quan | Bài này | Nội sinh ngũ tà |
Thấp tích lâu có thể ngưng thành đàm ẩm; thấp kết hợp nhiệt thành thấp nhiệt, kết hợp hàn thành hàn thấp.[1]
4. Liên hệ: phép trừ thấp
Tùy vị trí và tính chất, y văn chia các phép: hóa thấp (thơm, làm khô), táo thấp, lợi thấp (cho thấp ra theo đường tiểu), khu phong thắng thấp, và kiện Tỳ để trị gốc.[1] Các vị ví dụ: Phục linh, Trạch tả, Xa tiền tử (lợi thấp), Bạch truật (kiện Tỳ táo thấp), Hậu phác (hóa thấp hành khí). Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
Huyệt Âm lăng tuyền (SP9) trên kinh Tỳ được y văn xếp vào nhóm kiện Tỳ, lợi thấp.[1]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Khái niệm “thấp” không tương ứng với một bệnh cụ thể. Phù chân, tiêu chảy kéo dài, đau khớp có nhiều nguyên nhân (tim, thận, gan, nhiễm trùng, viêm khớp) cần được khám. Nghiên cứu ở Anh ghi nhận độ ẩm tương đối cao có liên quan tới mức đau tăng nhẹ ở người đau mạn tính.[7] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[8]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bệnh do thấp khó khỏi?
Vì thấp có tính dính, trệ, lại làm Tỳ yếu; Tỳ yếu thì sinh thêm thấp, tạo thành vòng luẩn quẩn.[1]
Khí hậu Việt Nam có hay gây thấp?
Khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều nên y văn Việt Nam rất chú ý tới thấp và thấp nhiệt, nhất là vào mùa mưa.[1]
Kết luận
Thấp tà là âm tà nặng nề, đục, dính, hướng xuống, cản trở khí cơ và gắn với tạng Tỳ; bệnh thường kéo dài, nguyên tắc chung là trừ thấp kết hợp kiện Tỳ.[2][6][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Sinh khí thông thiên luận» (生氣通天論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thái âm Dương minh luận» (太陰陽明論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- Dixon WG và cộng sự. How the weather affects the pain of citizen scientists using a smartphone app. npj Digital Medicine 2019;2:105
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)