Hàn tà: âm tà làm tổn thương dương khí
Hàn (寒) là khí chủ của mùa đông; hàn tà là âm tà, dễ làm tổn thương dương khí, làm khí huyết ngưng trệ gây đau, và làm co rút gân mạch, lỗ chân lông.[1][2]
1. Tính chất và đặc điểm gây bệnh
| Tính chất | Nguyên văn | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|
| Âm tà, dễ hại dương | «Âm thắng tắc dương bệnh… âm thắng tắc hàn»[3] | Sợ lạnh, chân tay lạnh, tiêu chảy phân lỏng |
| Ngưng trệ, gây đau | «Thống giả, hàn khí đa dã, hữu hàn cố thống dã» – đau phần nhiều do hàn[4] | Đau nhiều, gặp ấm đỡ, gặp lạnh tăng |
| Thu dẫn (co rút) | «Hàn tắc khí thu»[2]; «Chư hàn thu dẫn, giai thuộc ư thận»[5] | Không ra mồ hôi, co cứng, chuột rút |
2. Thương hàn và trúng hàn
| Thương hàn (傷寒) | Trúng hàn (中寒) | |
|---|---|---|
| Vị trí | Hàn ở phần biểu (da, cơ) | Hàn vào thẳng bên trong (lý) |
| Biểu hiện | Sợ lạnh, sốt, không mồ hôi, đau mình | Đau bụng lạnh, nôn, tiêu chảy |
| Ghi chú | “Thương hàn” còn là tên tác phẩm và tên chung cho bệnh ngoại cảm[6] | Thường gặp khi ăn uống đồ lạnh, nhiễm lạnh vùng bụng |
Nguồn: [1]
3. Ngoại hàn và nội hàn
Ngoại hàn đến từ bên ngoài; nội hàn do dương khí trong cơ thể suy (nhất là dương của Tỳ và Thận) nên sinh lạnh từ trong.[1] Thiên «Điều kinh luận» viết: «Dương hư tắc ngoại hàn… âm thịnh tắc nội hàn».[7] Hai loại này hay ảnh hưởng nhau: người dương hư dễ bị ngoại hàn xâm phạm. Xem thêm Nội sinh ngũ tà.
4. Liên hệ: phép tán hàn, ôn lý
Hàn ở biểu thì tán hàn giải biểu; hàn ở lý thì ôn lý trừ hàn (ôn pháp trong bát pháp).[1] Theo lý luận tứ khí, «hàn giả nhiệt chi» – bệnh hàn dùng thuốc ôn nhiệt.[5] Ví dụ vị tính nhiệt: Can khương; xem danh sách vị thuốc tính ôn. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
5. Góc nhìn y học hiện đại
Lạnh làm co mạch ngoại vi, tăng co cứng cơ và có thể làm đau tăng ở một số người; nhiễm lạnh nặng gây hạ thân nhiệt là cấp cứu. Đau bụng, tiêu chảy kéo dài cần được khám để tìm nguyên nhân thực sự.[8] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[9]
Câu hỏi thường gặp
“Bị nhiễm lạnh” có phải là cảm hàn?
Thường là cách nói dân gian của chứng phong hàn ở biểu; nhưng sốt cao, khó thở, đau ngực là dấu hiệu cần đi khám ngay.
Hàn và thấp khác nhau ra sao?
Đều là âm tà, nhưng hàn chủ đau, co rút; thấp chủ nặng nề, dính, kéo dài. Hai tà hay đi cùng nhau thành hàn thấp.[1] Xem Thấp tà.
Kết luận
Hàn tà là âm tà, dễ hại dương khí, gây ngưng trệ (đau) và co rút; cần phân biệt thương hàn (ở biểu) với trúng hàn (vào lý), ngoại hàn với nội hàn; nguyên tắc chung là tán hàn hoặc ôn lý.[2][4][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tý luận» (痹論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- Trương Trọng Cảnh. Thương hàn luận (傷寒論) – phần lục kinh bệnh
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Điều kinh luận» (調經論)
- Dixon WG và cộng sự. How the weather affects the pain of citizen scientists using a smartphone app. npj Digital Medicine 2019;2:105
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)