Hỏa (nhiệt) tà: bốc lên, hao tân, động huyết
Hỏa (火) và nhiệt (熱) cùng một tính chất, chỉ khác mức độ – “ôn là nhẹ của nhiệt, hỏa là cực của nhiệt”; hỏa tà có tính bốc lên, làm hao khí tổn tân, dễ sinh phong, làm huyết chạy càn, gây mụn nhọt và nhiễu loạn tâm thần.[1]
1. Tính chất và đặc điểm gây bệnh
| Tính chất | Nguyên văn | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|
| Dương tà, viêm thượng (bốc lên) | – | Sốt cao, mặt đỏ, mắt đỏ, đau họng, loét miệng |
| Nhiễu tâm thần | «Chư táo cuồng việt, giai thuộc ư hỏa»[2] | Bứt rứt, mất ngủ, nặng thì mê sảng |
| Hao khí, tổn tân | «Tráng hỏa thực khí» – hỏa mạnh ăn mòn khí[3] | Khát, khô miệng, tiểu ít, táo bón, mệt |
| Sinh phong, động huyết | «Chư nhiệt mậu khế, giai thuộc ư hỏa»[2] | Co giật khi sốt cao; chảy máu cam, nôn ra máu, ban chẩn |
| Gây mụn nhọt | «Chư thống dương sang, giai thuộc ư tâm»[2] | Mụn nhọt sưng nóng đỏ đau |
Nguồn: [1]
2. Nguồn gốc của hỏa
| Nguồn | Giải thích |
|---|---|
| Ngoại cảm nhiệt tà | Trực tiếp nhiễm ôn nhiệt từ bên ngoài |
| Lục khí hóa hỏa | Lưu Hoàn Tố cho rằng phong, hàn, thấp, táo… uất lại lâu đều có thể hóa hỏa[4] |
| Ngũ chí hóa hỏa | Cảm xúc quá mức kéo dài làm khí uất hóa hỏa, xem Thất tình |
| Nội hỏa | Dương khí thừa (thực hỏa) hoặc âm hư không chế được dương (hư hỏa), xem Nội sinh ngũ tà |
Nguồn: [1]
3. Hỏa và tạng Tâm
Hỏa ứng với hành Hỏa, tạng Tâm, mùa hạ; Tâm tàng thần nên hỏa tà dễ làm thần chí bất an.[1] Lưỡi là khiếu của Tâm, vì vậy “tâm hỏa” hay biểu hiện ở đầu lưỡi đỏ, loét miệng lưỡi. Xem vòng ngũ hành để thấy quan hệ Hỏa với các hành khác.
4. Liên hệ: phép thanh nhiệt
Nguyên tắc «nhiệt giả hàn chi» – bệnh nhiệt dùng thuốc hàn lương; ở bát pháp là thanh pháp.[2][1] Các vị y văn xếp vào nhóm thanh nhiệt: Hoàng liên, Hoàng cầm, Hoàng bá, Chi tử (thanh nhiệt táo thấp, tả hỏa); Kim ngân hoa, Liên kiều (thanh nhiệt giải độc). Đây là những vị đắng, lạnh, dùng lâu dễ hại Tỳ Vị. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
Trong y văn châm cứu, Đại chùy (GV14) và Khúc trì (LI11) thường được nhắc tới trong nhóm huyệt thanh nhiệt.[1]
5. Góc nhìn y học hiện đại
“Hỏa”, “nhiệt” bao trùm nhiều tình trạng: sốt do nhiễm trùng, viêm, mất ngủ, loét miệng… Sốt cao kéo dài, co giật, chảy máu, phát ban xuất huyết là các dấu hiệu cần đưa đi khám ngay, nhất là ở trẻ em. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
“Nóng trong người” có phải là hỏa?
Đó là cách nói dân gian, có thể ứng với thực nhiệt, âm hư nội nhiệt hoặc chỉ là cảm giác; mỗi thể có cách xử trí khác nhau, không nên tự dùng thuốc “mát gan” kéo dài.[1]
Ôn, nhiệt, hỏa khác nhau thế nào?
Cùng bản chất, khác mức độ: ôn nhẹ nhất, nhiệt vừa, hỏa nặng nhất; ngoài ra “hỏa” còn dùng cho các chứng do tạng phủ sinh ra như tâm hỏa, can hỏa.[1]
Kết luận
Hỏa (nhiệt) tà là dương tà bốc lên, nhiễu tâm thần, hao khí tổn tân, sinh phong động huyết và gây mụn nhọt; hỏa có thể từ ngoài vào hoặc sinh ra do lục khí, cảm xúc uất lâu và tạng phủ mất cân bằng.[2][4][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Chí chân yếu đại luận» (至真要大論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Lưu Hoàn Tố (劉完素). Tố vấn huyền cơ nguyên bệnh thức (素問玄機原病式)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)