Đàm ẩm: sản vật bệnh lý trở thành nguyên nhân gây bệnh
Đàm ẩm (痰飲) là thủy dịch bị ngưng tụ do rối loạn vận hóa – đặc là đàm, loãng là ẩm; đó vốn là kết quả của bệnh, nhưng khi đã hình thành lại theo khí đi khắp nơi, gây ra nhiều bệnh mới, nên được xếp vào nhóm nguyên nhân thứ phát.[1][2]
1. Đàm ẩm hình thành như thế nào?
Tân dịch được chuyển hóa nhờ Phế (thông điều thủy đạo), Tỳ (vận hóa), Thận (khí hóa) và Tam tiêu (đường thủy). Khi một trong các tạng này rối loạn – do ngoại tà, ăn uống, thất tình, lao lực – thủy dịch đình lại, ngưng thành đàm ẩm.[1] Y văn đời sau có câu: Tỳ là nguồn sinh đàm, Phế là nơi chứa đàm.[1] Xem Tân dịch và Tân dịch thất thường.
2. Đàm và ẩm khác nhau thế nào?
| Đàm (痰) | Ẩm (飲) | |
|---|---|---|
| Tính chất | Đặc, đục | Loãng, trong |
| Phạm vi | Theo khí đến mọi nơi, kể cả kinh lạc, tâm khiếu | Thường đọng ở khoang trống: ruột, ngực, hạ sườn, tứ chi |
| Hữu hình / vô hình | Có đàm hữu hình (đờm khạc ra được) và đàm vô hình (chỉ suy ra từ biểu hiện) | Chủ yếu hữu hình |
Nguồn: [1]
3. Đặc điểm gây bệnh
| Đặc điểm | Biểu hiện ví dụ |
|---|---|
| Cản trở khí huyết | Tức ngực, đau mỏi, tê bì, nổi hạch, bướu |
| Ảnh hưởng khí cơ thăng giáng | Ho, khó thở (ở Phế); buồn nôn (ở Vị); chóng mặt (đàm lên đầu) |
| Che lấp tâm thần | Lú lẫn, động kinh, rối loạn tâm thần theo cách giải thích cổ |
| Bệnh đa dạng, kéo dài | Y văn có câu “quái bệnh đa đàm” – bệnh lạ thường có đàm |
| Rêu lưỡi | Thường nhớt, trơn |
Nguồn: [1]
4. Bốn loại ẩm trong Kim quỹ yếu lược
| Loại | Vị trí | Biểu hiện chính |
|---|---|---|
| Đàm ẩm (nghĩa hẹp) | Trường vị | Gầy, ruột sôi óc ách |
| Huyền ẩm | Hạ sườn | Ho, khạc kéo đau sườn |
| Dật ẩm | Tứ chi, cơ nhục | Mình nặng, đau, không ra mồ hôi |
| Chi ẩm | Ngực, Phế | Ho, khó thở, không nằm được, phù |
Trương Trọng Cảnh nêu nguyên tắc: «Bệnh đàm ẩm giả, đương dĩ ôn dược hòa chi» – bệnh đàm ẩm nên dùng thuốc ấm để điều hòa.[2]
5. Liên hệ
Phép trị đàm ẩm thường gồm kiện Tỳ, tuyên Phế, ôn Thận, lý khí, hóa đàm.[1] Ví dụ: Phục linh, Bạch truật (kiện Tỳ, trừ thấp – trị gốc sinh đàm), Cát cánh (tuyên Phế, khử đàm), Hậu phác (hành khí, hóa thấp). Huyệt Phong long (ST40) (lạc huyệt của kinh Vị) được y văn coi là huyệt tiêu biểu của nhóm hóa đàm.[1] Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
6. Góc nhìn y học hiện đại
“Đàm” trong YHCT rộng hơn nhiều so với đờm ở đường hô hấp; các biểu hiện như hạch, bướu, chóng mặt, rối loạn tâm thần có nguyên nhân rất khác nhau và cần được chẩn đoán đầy đủ, ví dụ khối u hay hạch to cần siêu âm, sinh thiết khi được chỉ định. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[3]
Câu hỏi thường gặp
Không ho đờm thì có “đàm” không?
Có thể; đàm vô hình được suy ra từ biểu hiện như chóng mặt, nặng đầu, tê bì, rêu lưỡi nhớt.[1]
Đàm ẩm khác thấp ra sao?
Cùng nguồn gốc thủy dịch: thấp tản mạn, chưa thành hình; ngưng đọng lại thì thành ẩm, đặc hơn thành đàm.[1] Xem Thấp tà.
Kết luận
Đàm ẩm là thủy dịch ngưng tụ do Phế, Tỳ, Thận, Tam tiêu rối loạn; đặc là đàm, loãng là ẩm; chúng cản trở khí huyết, gây bệnh đa dạng, kéo dài, và Kim quỹ chia ẩm thành bốn loại.[2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Trương Trọng Cảnh. Kim quỹ yếu lược, thiên «Đàm ẩm khái thấu bệnh mạch chứng tịnh trị» (痰飲咳嗽病脈證并治)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)