Ứ huyết: huyết đọng lại thành nguyên nhân gây bệnh
Ứ huyết (瘀血) là huyết lưu thông trì trệ, hoặc huyết đã ra khỏi mạch mà chưa tan, đọng lại trong cơ thể; giống đàm ẩm, nó vừa là sản vật bệnh lý vừa là nguyên nhân gây bệnh mới.[1]
1. Nguyên nhân hình thành
| Nguyên nhân | Cơ chế |
|---|---|
| Khí trệ | Khí là “soái” của huyết; khí không đi thì huyết không đi |
| Khí hư | Khí không đủ sức đẩy huyết |
| Hàn | Huyết gặp lạnh thì ngưng (xem Hàn tà) |
| Nhiệt | Nhiệt nung đốt huyết làm đặc lại; hoặc nhiệt bức huyết ra ngoài mạch |
| Ngoại thương, xuất huyết | Huyết ra khỏi mạch, không tan (xem Ngoại thương) |
Nguồn: [1]
Xem thêm Huyết và Khí huyết thất điều.
2. Đặc điểm của ứ huyết
| Đặc điểm | Biểu hiện |
|---|---|
| Đau | Đau như kim châm, cố định một chỗ, đè vào đau tăng, thường nặng về đêm |
| Khối | Khối cố định (trưng tích), bầm tím ở chỗ chấn thương |
| Xuất huyết | Màu tím sẫm, có cục |
| Sắc | Mặt sạm, môi và móng tím; lưỡi tím hoặc có điểm ứ huyết; tĩnh mạch dưới lưỡi giãn |
| Mạch | Sáp (rít) hoặc kết đại |
Nguồn: [1]
3. Các y gia bàn về ứ huyết
– Vương Thanh Nhậm (đời Thanh), tác giả «Y lâm cải thác» (1830), chú trọng khí hư và khí trệ gây ứ huyết, lập nhiều phương hoạt huyết hóa ứ theo vị trí ứ.[2]
– Đường Dung Xuyên trong «Huyết chứng luận» nêu: «Ứ huyết bất khứ, tân huyết bất sinh» – ứ huyết không trừ thì huyết mới không sinh, nên trị chứng chảy máu cũng phải chú ý hóa ứ.[3]
4. Liên hệ
Nguyên tắc chung là hoạt huyết hóa ứ, phối hợp hành khí, bổ khí, ôn kinh hoặc thanh nhiệt tùy nguyên nhân.[1] Ví dụ vị hoạt huyết: Xuyên khung, Ích mẫu, Ngưu tất; Đương quy vừa bổ huyết vừa hoạt huyết. Thuốc hoạt huyết cần đặc biệt thận trọng với phụ nữ có thai, người đang chảy máu hoặc đang dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
Huyệt Cách du (BL17) (huyết hội) và Huyết hải (SP10) thường được y văn nhắc tới khi bàn về huyết.[1] Xem Bát hội huyệt.
5. Góc nhìn y học hiện đại
Một số biểu hiện của “ứ huyết” (bầm tím, khối, đau cố định, môi tím) có thể ứng với tụ máu, huyết khối, thiếu máu cục bộ, khối u – những tình trạng cần chẩn đoán bằng xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh. Đau ngực, khó thở đột ngột, sưng đau một bên chân là dấu hiệu cấp cứu. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Lưỡi có chấm tím là bị ứ huyết?
Đó là một dấu hiệu y văn gắn với ứ huyết, nhưng chẩn đoán YHCT cần kết hợp tứ chẩn; về y học hiện đại, màu lưỡi không đủ để chẩn đoán bệnh tim mạch hay huyết học.[1]
Vì sao chảy máu lại phải “hóa ứ”?
Vì huyết đã ra khỏi mạch mà đọng lại sẽ cản huyết mới, theo quan điểm «ứ huyết bất khứ, tân huyết bất sinh».[3]
Kết luận
Ứ huyết hình thành do khí trệ, khí hư, hàn, nhiệt hoặc ngoại thương; đặc trưng bởi đau cố định như kim châm, khối, xuất huyết sẫm có cục, lưỡi tím, mạch sáp; nguyên tắc chung là hoạt huyết hóa ứ.[1][2][3]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Vương Thanh Nhậm (王清任). Y lâm cải thác (醫林改錯), 1830
- Đường Dung Xuyên (唐容川). Huyết chứng luận (血證論), 1884
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)