Lao dật và phòng dục: quá sức hay quá nhàn đều gây bệnh
“Lao” (勞) là làm việc quá sức, “dật” (逸) là nhàn rỗi quá mức; YHCT cho rằng cả hai đều có hại, cùng với phòng dục (sinh hoạt tình dục) không điều độ – vốn làm hao tổn tinh của Thận.[1]
1. Ba loại lao
| Loại | Nội dung | Tổn thương |
|---|---|---|
| Lao lực | Lao động chân tay quá sức kéo dài | «Lao tắc khí hao» – mệt, thở ngắn, ra mồ hôi[2] |
| Lao thần | Suy nghĩ, căng thẳng trí óc quá mức | Hao tổn Tâm huyết, Tỳ khí: hồi hộp, mất ngủ, hay quên, ăn kém[1] |
| Phòng lao | Sinh hoạt tình dục quá độ | Hao tổn tinh của Thận: mỏi lưng gối, ù tai, chóng mặt[1] |
2. Năm kiểu “lao” trong Nội kinh
Thiên «Tuyên minh ngũ khí» viết về «ngũ lao sở thương»:[3]
| Thói quen kéo dài | Tổn thương |
|---|---|
| Nhìn lâu (cửu thị) | Thương huyết |
| Nằm lâu (cửu ngọa) | Thương khí |
| Ngồi lâu (cửu tọa) | Thương nhục (cơ) |
| Đứng lâu (cửu lập) | Thương cốt (xương) |
| Đi lâu (cửu hành) | Thương cân (gân) |
Bảng này cho thấy cả “lao” (nhìn, đứng, đi quá lâu) lẫn “dật” (nằm, ngồi quá lâu) đều có hại.
3. “Dật”: nhàn quá cũng sinh bệnh
Ít vận động làm khí huyết lưu thông chậm, Tỳ Vị vận hóa kém, cơ nhục yếu, dễ béo, sinh thấp đàm, tinh thần uể oải.[1]
4. Phòng dục và tinh
Thận tàng tinh, là gốc của tiên thiên; sinh hoạt tình dục quá mức hay khi đang mệt, say rượu, ốm đều làm hao tinh, ảnh hưởng tới sinh trưởng, sinh sản và tuổi thọ theo quan niệm YHCT.[1] Xem Tinh và Khí. Các vị bổ Thận như Đỗ trọng hay bổ khí như Hoàng kỳ là ví dụ về nhóm thuốc y văn dùng cho chứng hư lao. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
5. Góc nhìn y học hiện đại
WHO khuyến nghị người trưởng thành vận động thể lực mức vừa ít nhất 150–300 phút mỗi tuần, hạn chế thời gian ngồi; ít vận động làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, đái tháo đường, ung thư và trầm cảm.[4] Ngược lại, làm việc quá sức kéo dài, thiếu ngủ cũng gây hại – tinh thần “không thái quá, không bất cập” của YHCT phù hợp với các khuyến nghị này.
Câu hỏi thường gặp
Ngồi máy tính cả ngày thuộc “lao” hay “dật”?
Cả hai: nhìn lâu (cửu thị – thương huyết) và ngồi lâu (cửu tọa – thương nhục), lại kèm lao thần.[3]
Mệt mỏi kéo dài có phải do “lao”?
Có thể, nhưng mệt kéo dài cũng có thể do thiếu máu, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường, trầm cảm… nên cần được khám.
Kết luận
Lao dật – quá sức hay quá nhàn – và phòng dục không điều độ làm hao khí, tổn huyết, hại tinh; Nội kinh tóm tắt bằng “ngũ lao sở thương”, nhấn mạnh sự cân bằng giữa làm và nghỉ.[3][2][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tuyên minh ngũ khí» (宣明五氣)
- World Health Organization. Physical activity – fact sheet