Truyền biến của bệnh: bệnh di chuyển và thay đổi như thế nào
Truyền biến (傳變) là quá trình bệnh chuyển vị trí (truyền) và thay đổi tính chất (biến); YHCT mô tả nhiều quy luật: từ biểu vào lý, theo lục kinh, theo vệ – khí – dinh – huyết, theo tam tiêu và giữa các tạng phủ theo ngũ hành.[1]
1. Biểu lý xuất nhập
Ngoại tà thường đi từ nông vào sâu: da lông → kinh lạc → tạng phủ (biểu nhập lý), bệnh nặng dần; khi chính khí mạnh, tà có thể từ trong ra ngoài (lý xuất biểu), bệnh nhẹ dần.[1] Thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» khuyên người giỏi chữa bệnh trị từ lúc bệnh còn ở da lông.[2]
2. Truyền theo lục kinh (Thương hàn luận)
Trương Trọng Cảnh chia bệnh ngoại cảm thành sáu giai đoạn: Thái dương → Dương minh → Thiếu dương → Thái âm → Thiếu âm → Quyết âm.[3]
| Cách truyền | Ý nghĩa |
|---|---|
| Tuần kinh truyền | Truyền lần lượt theo thứ tự |
| Việt kinh truyền | Bỏ qua một hay vài kinh |
| Biểu lý truyền | Truyền sang kinh có quan hệ biểu lý |
| Trực trúng | Tà vào thẳng kinh âm, không qua kinh dương |
| Hợp bệnh, tịnh bệnh | Hai, ba kinh cùng bị bệnh |
Lưu ý: “lục kinh” trong Thương hàn là sáu tầng bệnh lý, không đồng nhất với 12 kinh chính trên mô hình.
3. Vệ – khí – dinh – huyết và tam tiêu (Ôn bệnh)
– Diệp Thiên Sĩ chia bệnh ôn nhiệt làm bốn tầng nông – sâu: vệ → khí → dinh → huyết; «ôn tà thượng thụ, thủ tiên phạm phế, nghịch truyền tâm bào» – ôn tà vào từ trên, trước hết phạm Phế, có thể truyền ngược vào Tâm bào.[4] Xem Dinh khí – vệ khí.
– Ngô Cúc Thông mô tả bệnh ôn truyền theo tam tiêu: thượng tiêu (Phế, Tâm bào) → trung tiêu (Tỳ, Vị) → hạ tiêu (Can, Thận).[5] Xem Tam tiêu.
4. Truyền giữa tạng phủ theo ngũ hành
Thiên «Ngọc cơ chân tạng luận»: «Ngũ tạng thụ khí ư kỳ sở sinh, truyền chi ư kỳ sở thắng» – bệnh của một tạng thường truyền sang tạng mà nó khắc.[6] Ứng dụng nổi tiếng:
| Kiểu truyền | Ví dụ |
|---|---|
| Theo tương khắc (thừa) | Can mộc vượng thừa Tỳ thổ |
| Theo tương vũ | Can hỏa vũ Phế kim |
| Mẹ bệnh lây con | Thận thủy hư không nuôi Can mộc |
| Con bệnh lây mẹ | Tỳ thổ hư làm Tâm hỏa suy |
Nguồn: [1]
Thử trên vòng tương tác ở bài Học thuyết Ngũ hành (chế độ tương thừa, tương vũ). Truyền giữa tạng và phủ biểu lý xem Quan hệ tạng – phủ.
5. Biến: hàn nhiệt và hư thực chuyển hóa
– Hàn hóa nhiệt (hàn uất lâu, thể chất dương thịnh) và nhiệt chuyển hàn (dương khí bị tổn thương).[1]
– Thực chuyển hư (tà làm hao chính khí) và hư sinh thực (Tỳ hư sinh đàm thấp), xem Chính – tà thịnh suy.
6. Yếu tố ảnh hưởng tới truyền biến
Tính chất và độ mạnh của tà, thể chất người bệnh (dương thịnh dễ hóa nhiệt, âm thịnh dễ hóa hàn), khí hậu, môi trường và việc điều trị đúng hay sai.[1]
7. Góc nhìn y học hiện đại
Y học hiện đại cũng mô tả diễn tiến bệnh theo giai đoạn (nhiễm trùng khu trú → toàn thân → suy cơ quan), nhưng dựa trên cơ chế sinh lý bệnh và xét nghiệm. Quy luật truyền biến của YHCT là khung kinh nghiệm để dự đoán và phòng ngừa, không thay thế theo dõi y khoa khi bệnh nặng lên. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[9]
Câu hỏi thường gặp
“Trị vị bệnh” liên quan gì tới truyền biến?
Biết quy luật truyền biến thì có thể chặn trước tạng sắp bị truyền – đó là một nghĩa của “trị vị bệnh” (chữa khi chưa bệnh).[8][10]
Bệnh có luôn truyền theo đúng thứ tự?
Không. Tùy chính tà, thể chất và điều trị mà có thể việt kinh, trực trúng hoặc dừng lại và khỏi.[3][1]
Kết luận
Truyền biến mô tả cách bệnh di chuyển (biểu lý, lục kinh, vệ khí dinh huyết, tam tiêu, tạng phủ theo ngũ hành) và biến đổi (hàn nhiệt, hư thực chuyển hóa); hiểu quy luật này là cơ sở để dự đoán bệnh và “trị vị bệnh”.[6][7][3][4][1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Âm dương ứng tượng đại luận» (陰陽應象大論)
- Trương Trọng Cảnh. Thương hàn luận (傷寒論) – phần lục kinh bệnh
- Diệp Thiên Sĩ (葉天士). Ôn nhiệt luận (溫熱論)
- Ngô Cúc Thông (吳鞠通). Ôn bệnh điều biện (溫病條辨), 1798
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Ngọc cơ chân tạng luận» (玉機真藏論)
- Trương Trọng Cảnh. Kim quỹ yếu lược, thiên «Tạng phủ kinh lạc tiên hậu bệnh mạch chứng» (臟腑經絡先後病脈證)
- Nạn kinh, nạn thứ 77 (bàn về «thượng công trị vị bệnh»)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Tứ khí điều thần đại luận» (四氣調神大論)