12 kinh chính: tên gọi, phân bố, hướng đi và quan hệ biểu lý
Mười hai kinh chính là “trục” của hệ kinh lạc: mỗi kinh thuộc về một tạng hoặc một phủ, chạy theo hướng xác định và nối với kinh kế tiếp thành một vòng tuần hoàn khép kín.[2][3]
1. Cách gọi tên
Tên mỗi kinh gồm ba phần: tay hay chân (thủ / túc), âm hay dương (Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm; Thái dương, Dương minh, Thiếu dương) và tạng phủ mà kinh thuộc về.[3] Ví dụ “Thủ Thái âm Phế kinh” là kinh âm ở tay, thuộc Phế.
2. Bảng 12 kinh chính
| Đường kinh (bấm để xem 3D) | Tạng phủ | Hướng đi chính | Số huyệt (WHO) |
|---|---|---|---|
| Thủ Thái âm Phế | Phế | Ngực → tay (mặt trong, bờ trước) | 11 |
| Thủ Dương minh Đại trường | Đại trường | Tay (mặt ngoài, bờ trước) → mặt | 20 |
| Túc Dương minh Vị | Vị | Mặt → chân (mặt trước) | 45 |
| Túc Thái âm Tỳ | Tỳ | Chân (mặt trong) → bụng, ngực | 21 |
| Thủ Thiếu âm Tâm | Tâm | Ngực → tay (mặt trong, bờ sau) | 9 |
| Thủ Thái dương Tiểu trường | Tiểu trường | Tay (mặt ngoài, bờ sau) → mặt | 19 |
| Túc Thái dương Bàng quang | Bàng quang | Đầu → lưng → chân (mặt sau) | 67 |
| Túc Thiếu âm Thận | Thận | Chân (mặt trong) → bụng, ngực | 27 |
| Thủ Quyết âm Tâm bào | Tâm bào | Ngực → tay (mặt trong, giữa) | 9 |
| Thủ Thiếu dương Tam tiêu | Tam tiêu | Tay (mặt ngoài, giữa) → đầu | 23 |
| Túc Thiếu dương Đởm | Đởm | Đầu → thân bên → chân (mặt ngoài) | 44 |
| Túc Quyết âm Can | Can | Chân (mặt trong) → bụng, ngực | 14 |
Tổng số huyệt trên 12 kinh chính là 309; cộng 28 huyệt mạch Đốc và 24 huyệt mạch Nhâm thành 361 huyệt.[1]
3. Quy luật hướng đi
Thiên «Nghịch thuận phì sấu» tóm tắt: «Thủ chi tam âm tòng tạng tẩu thủ, thủ chi tam dương tòng thủ tẩu đầu, túc chi tam dương tòng đầu tẩu túc, túc chi tam âm tòng túc tẩu phúc».[4]
| Nhóm kinh | Hướng đi |
|---|---|
| 3 kinh âm ở tay | Từ ngực (tạng) ra đầu ngón tay |
| 3 kinh dương ở tay | Từ đầu ngón tay lên đầu mặt |
| 3 kinh dương ở chân | Từ đầu mặt xuống đầu ngón chân |
| 3 kinh âm ở chân | Từ đầu ngón chân lên bụng, ngực |
4. Quy luật phân bố trên tay chân
| Vùng | Phía trước | Ở giữa | Phía sau |
|---|---|---|---|
| Mặt trong tay (kinh âm) | Thái âm (Phế) | Quyết âm (Tâm bào) | Thiếu âm (Tâm) |
| Mặt ngoài tay (kinh dương) | Dương minh (Đại trường) | Thiếu dương (Tam tiêu) | Thái dương (Tiểu trường) |
| Mặt ngoài chân (kinh dương) | Dương minh (Vị) | Thiếu dương (Đởm) | Thái dương (Bàng quang) |
| Mặt trong chân (kinh âm)* | Thái âm (Tỳ) | Quyết âm (Can) | Thiếu âm (Thận) |
*Ở cẳng chân, từ mắt cá trong lên khoảng 8 thốn, kinh Can đi phía trước kinh Tỳ rồi mới bắt chéo ra sau.[3]
5. Quan hệ biểu lý
Mỗi kinh âm ghép với một kinh dương thành cặp biểu lý, nối nhau ở đầu ngón tay hoặc ngón chân (xem Quan hệ tạng – phủ).[3] Thứ tự nối tiếp và giờ vượng của từng kinh được trình bày trong bài Quy luật lưu chú.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Các đường kinh được mô tả dựa trên quan sát lâm sàng cổ; vị trí huyệt ngày nay được chuẩn hóa theo WHO (2008) bằng mốc giải phẫu và đơn vị thốn tương đối.[1] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kinh Phế trên mô hình có 12 điểm mà WHO ghi 11 huyệt?
Mô hình có thể hiển thị thêm điểm con của một huyệt để thể hiện đường đi; số huyệt chuẩn của kinh Phế theo WHO là 11.[1]
Âm và dương ở tên kinh có ý nghĩa gì?
Kinh âm thuộc tạng, chạy mặt trong chi; kinh dương thuộc phủ, chạy mặt ngoài chi; Thái – Thiếu – Quyết (âm) và Thái – Dương minh – Thiếu (dương) chỉ mức độ âm dương nhiều hay ít.[3]
Kết luận
12 kinh chính được gọi tên theo tay – chân, âm – dương và tạng phủ; chúng đi theo quy luật «âm tay từ ngực ra tay, dương tay từ tay lên đầu, dương chân từ đầu xuống chân, âm chân từ chân lên bụng» và ghép thành 6 cặp biểu lý.[4][3]
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Nghịch thuận phì sấu» (逆順肥瘦)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)