Kỳ kinh bát mạch: tám mạch điều tiết khí huyết
Kỳ kinh bát mạch gồm tám mạch Đốc, Nhâm, Xung, Đới, Âm kiểu, Dương kiểu, Âm duy, Dương duy; chúng không thuộc về tạng phủ, không có quan hệ biểu lý, mà như “hồ chứa” điều tiết khí huyết cho 12 kinh chính.[1][2]
1. “Kỳ” nghĩa là gì?
Nạn kinh viết: tám mạch này «giai bất câu ư kinh, cố viết kỳ kinh bát mạch» – đều không bị ràng buộc vào kinh chính, nên gọi là kỳ kinh.[1] Y văn ví 12 kinh chính như sông ngòi, kỳ kinh như hồ đầm: khi khí huyết ở kinh chính thừa thì tràn vào kỳ kinh, khi thiếu thì kỳ kinh bổ sung.[2]
2. Mạch Đốc và mạch Nhâm
| Mạch | Đường đi chính | Vai trò | Số huyệt |
|---|---|---|---|
| Mạch Đốc | Giữa lưng, từ xương cụt lên đỉnh đầu xuống môi trên | “Bể của các kinh dương”, đốc suất dương khí | 28 |
| Mạch Nhâm | Giữa bụng ngực, từ tầng sinh môn lên môi dưới | “Bể của các kinh âm”, chủ bào thai | 24 |
Đốc, Nhâm và Xung cùng khởi từ bào cung (vùng bụng dưới) nên được gọi là «nhất nguyên tam kỳ» – một nguồn, ba nhánh.[2]
3. Sáu mạch còn lại
| Mạch (bấm để xem 3D) | Đặc điểm, vai trò | Huyệt riêng |
|---|---|---|
| Mạch Xung | “Bể của 12 kinh”, “bể của huyết”; liên quan kinh nguyệt, sinh sản | — |
| Mạch Đới | Vòng quanh eo như dây thắt lưng, bó các kinh đi dọc | — |
| Mạch Âm kiểu | Cùng Dương kiểu điều hòa vận động chân, sự nhắm mở mắt, giấc ngủ | — |
| Mạch Dương kiểu | Như Âm kiểu; dương kiểu thịnh thì khó ngủ | — |
| Mạch Âm duy | Liên kết các kinh âm | — |
| Mạch Dương duy | Liên kết các kinh dương | — |
Sáu mạch này không có huyệt riêng mà đi qua (giao hội với) các huyệt của kinh chính; trên mô hình 3D, các điểm hiển thị trên mỗi mạch là các huyệt giao hội đó.[2]
4. Bát mạch giao hội huyệt
Mỗi mạch kỳ kinh có một huyệt trên tay hoặc chân thông với nó, gọi là bát mạch giao hội huyệt – xem bài Bát mạch giao hội huyệt.[3]
5. Ý nghĩa trong y văn
Mạch Xung, Nhâm gắn với kinh nguyệt và thai nghén (xem Phủ kỳ hằng); mạch Đốc gắn với cột sống, não; mạch Kiểu gắn với vận động và giấc ngủ; mạch Đới gắn với vùng eo và khí hư.[2]
6. Góc nhìn y học hiện đại
Kỳ kinh là khái niệm lý luận cổ truyền, không tương ứng với cấu trúc giải phẫu được xác định. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[4]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chỉ Đốc và Nhâm có huyệt riêng?
Đó là cách hệ thống hóa của y văn; các mạch khác “mượn” huyệt của kinh chính tại điểm giao hội.[2]
Mạch Đới có liên quan đến “khí hư” ở phụ nữ không?
Y văn cổ gọi chứng khí hư là “đới hạ”, liên hệ với mạch Đới; khí hư bất thường (mùi hôi, ngứa, lẫn máu) cần khám phụ khoa.[2]
Kết luận
Kỳ kinh bát mạch gồm Đốc, Nhâm, Xung, Đới, Âm – Dương kiểu, Âm – Dương duy; chúng điều tiết khí huyết cho kinh chính, trong đó chỉ Đốc và Nhâm có huyệt riêng.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Nạn kinh, các nạn 27–29 (bàn về kỳ kinh bát mạch)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Đậu Hán Khanh. Châm kinh chỉ nam (針經指南) – phần bát mạch giao hội huyệt
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)