Kinh biệt, kinh cân và bì bộ
Kinh biệt là nhánh tách từ kinh chính đi vào sâu trong cơ thể; kinh cân là hệ gân cơ phân bố theo đường kinh; bì bộ là vùng da thuộc mỗi kinh. Ba thành phần này mở rộng phạm vi của 12 kinh chính từ trong ra ngoài.[1][2][3][4]
1. So sánh ba thành phần
| Kinh biệt (經別) | Kinh cân (經筋) | Bì bộ (皮部) | |
|---|---|---|---|
| Số lượng | 12 | 12 | 12 |
| Vị trí | Sâu, đi vào tạng phủ, lên đầu mặt | Gân, cơ, khớp | Bề mặt da |
| Đặc điểm | “Ly – nhập – xuất – hợp” | Khởi ở đầu ngón, kết ở khớp, không vào tạng phủ | Da được chia theo phạm vi phân bố của kinh |
| Vai trò | Tăng liên hệ tạng phủ, biểu lý; giải thích vì sao kinh âm cũng chữa vùng đầu | Liên quan vận động, đau cơ khớp, co cứng | Hàng rào bên ngoài; tà khí đi từ da vào lạc, kinh rồi tạng phủ |
2. Kinh biệt: “ly, nhập, xuất, hợp”
Kinh biệt tách ra (ly) từ kinh chính ở vùng khuỷu, gối, đi vào (nhập) trong ngực bụng nối tạng phủ, rồi đi ra (xuất) ở cổ gáy và hợp (hợp) vào kinh dương; mỗi cặp biểu lý tạo thành một “hợp”, tổng cộng sáu hợp.[1][4]
3. Kinh cân: hệ gân cơ
Kinh cân bắt đầu ở đầu ngón tay, ngón chân, đi hướng tâm và “kết” ở các khớp, cơ lớn; bệnh của kinh cân chủ yếu là đau, co cứng, khó cử động theo đường kinh.[2] Đây là cơ sở lý luận cho các phương pháp xoa bóp, vận động trong YHCT.[4]
4. Bì bộ: vùng da của kinh
Thiên «Bì bộ luận» nêu da được chia theo 12 kinh; ngoại tà vào cơ thể từ bì bộ, qua lạc, kinh rồi vào tạng phủ.[3] Theo y văn, thay đổi màu sắc, cảm giác ở vùng da có thể gợi ý kinh liên quan – một manh mối trong chẩn đoán.[4]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Kinh cân có nét tương đồng với các chuỗi cơ – mạc cơ được mô tả trong giải phẫu chức năng; bì bộ gợi nhớ khái niệm vùng da do một rễ thần kinh chi phối. Tuy vậy, đây là sự gần gũi về ý tưởng, không phải trùng khớp đã được chứng minh. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Kinh cân có huyệt riêng không?
Không. Kinh cân dùng chung vùng với kinh chính; y văn mô tả chữa bệnh kinh cân bằng cách tác động tại chỗ đau (“lấy chỗ đau làm huyệt”).[2]
Vì sao kinh âm cũng chữa được bệnh ở đầu mặt?
Một phần vì kinh biệt của kinh âm hợp vào kinh dương rồi lên đầu mặt.[1][4]
Kết luận
Kinh biệt đi sâu nối tạng phủ, kinh cân là hệ gân cơ theo đường kinh, bì bộ là vùng da của mỗi kinh; ba thành phần này hoàn thiện hệ kinh lạc từ sâu đến nông.[1][2][3][4]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh biệt» (經別)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh cân» (經筋)
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Bì bộ luận» (皮部論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)