Hệ thống kinh lạc: các thành phần và cách chúng nối với nhau
Kinh lạc là hệ thống đường vận hành khí huyết, “bên trong thuộc về tạng phủ, bên ngoài nối với chi thể”: kinh là đường chính chạy dọc, lạc là nhánh rẽ ngang tỏa khắp cơ thể.[2][3] Mô hình Kinh Lạc 3D của website là cách trực quan nhất để theo dõi hệ thống này.
1. Kinh và lạc
Linh khu viết: «Phù thập nhị kinh mạch giả, nội thuộc ư phủ tạng, ngoại lạc ư chi tiết» – mười hai kinh mạch bên trong thuộc về tạng phủ, bên ngoài nối với tay chân, khớp xương.[2]
| Kinh (經) | Lạc (絡) | |
|---|---|---|
| Hình ảnh | Đường chính, như đường cái | Nhánh rẽ, như đường nhỏ |
| Hướng | Chạy dọc, phần nhiều ở sâu | Chạy ngang, nông, tỏa khắp |
| Ví dụ | 12 kinh chính, 8 mạch kỳ kinh | 15 biệt lạc, tôn lạc, phù lạc |
2. Các thành phần của hệ kinh lạc
| Thành phần | Số lượng | Đặc điểm | Bài chi tiết |
|---|---|---|---|
| Kinh chính | 12 | Mỗi kinh thuộc một tạng hoặc phủ, có huyệt riêng, nối thành vòng tuần hoàn | 12 kinh chính |
| Kỳ kinh | 8 | Không thuộc tạng phủ, điều tiết khí huyết cho kinh chính; chỉ Đốc, Nhâm có huyệt riêng | Kỳ kinh bát mạch |
| Kinh biệt | 12 | Nhánh tách từ kinh chính đi vào sâu trong cơ thể | Kinh biệt, kinh cân, bì bộ |
| Biệt lạc | 15 | 12 lạc của kinh chính + lạc của Đốc, Nhâm và đại lạc của Tỳ | 15 biệt lạc |
| Tôn lạc, phù lạc | Vô số | Nhánh nhỏ nhất, phù lạc nằm nông ở da | 15 biệt lạc |
| Kinh cân | 12 | Hệ gân cơ theo đường kinh, không vào tạng phủ | Kinh biệt, kinh cân, bì bộ |
| Bì bộ | 12 | Vùng da tương ứng với mỗi kinh | Kinh biệt, kinh cân, bì bộ |
12 kinh chính cùng mạch Đốc và mạch Nhâm (hai mạch có huyệt riêng) gọi là “thập tứ kinh”, chứa 361 huyệt theo chuẩn WHO.[1]
3. Vai trò của hệ kinh lạc
Thiên «Kinh mạch» viết: «Kinh mạch giả, sở dĩ năng quyết tử sinh, xứ bách bệnh, điều hư thực, bất khả bất thông» – kinh mạch giúp phán đoán sống chết, xử lý trăm bệnh, điều hòa hư thực, không thể không thông hiểu.[4] Các vai trò cụ thể được trình bày trong bài Chức năng của kinh lạc.
4. Góc nhìn y học hiện đại
Đến nay chưa có cấu trúc giải phẫu riêng biệt nào được chứng minh tương ứng với kinh lạc. Nhiều nghiên cứu tìm hiểu mối liên hệ giữa đường kinh với dây thần kinh, mạch máu, mô liên kết, nhưng chưa có kết luận thống nhất. Một số nghiên cứu châm cứu cho thấy hiệu quả trên vài loại đau mạn tính, đồng thời có thử nghiệm thấy châm thật và châm giả cho kết quả gần nhau.[5]
Câu hỏi thường gặp
Kinh lạc có phải là mạch máu hay dây thần kinh?
Không. Kinh lạc là khái niệm của YHCT về đường vận hành khí huyết; một số đoạn đường kinh đi gần mạch máu, dây thần kinh nhưng không trùng với chúng.
Vì sao nói “14 kinh”?
Vì ngoài 12 kinh chính, mạch Đốc và mạch Nhâm là hai mạch duy nhất trong kỳ kinh có huyệt riêng, nên được ghép thành 14 kinh có huyệt.[3]
Kết luận
Hệ thống kinh lạc gồm kinh (12 kinh chính, 8 kỳ kinh, 12 kinh biệt) và lạc (15 biệt lạc, tôn lạc, phù lạc), cùng 12 kinh cân và 12 bì bộ, nối tạng phủ với toàn thân.[2][4][3]
Tài liệu tham khảo
- WHO Standard Acupuncture Point Locations in the Western Pacific Region
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Hải luận» (海論)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)