Chức năng của kinh lạc trong sinh lý, bệnh lý và điều trị
Theo YHCT, kinh lạc vận hành khí huyết nuôi dưỡng toàn thân, nối liền tạng phủ với bên ngoài, là đường truyền của bệnh tà và cũng là đường tác động của châm cứu, xoa bóp và thuốc (quy kinh).[1][2]
1. Chức năng sinh lý
| Chức năng | Nội dung |
|---|---|
| Vận hành khí huyết | Đưa khí huyết đi nuôi tạng phủ, cơ, xương, da |
| Liên lạc trong ngoài | Nối tạng phủ với tay chân, ngũ quan, da – làm cơ thể thành một khối thống nhất |
| Bảo vệ | Vệ khí theo kinh lạc ra bề mặt chống ngoại tà |
| Cảm ứng, truyền dẫn | Truyền kích thích từ bề mặt vào trong và ngược lại |
2. Vai trò trong bệnh lý
Kinh lạc là đường để bệnh truyền từ ngoài vào trong (da → lạc → kinh → tạng phủ) và từ tạng phủ này sang tạng phủ khác; bệnh ở tạng phủ cũng có thể hiện ra trên đường kinh, ví dụ đau dọc đường kinh, điểm ấn đau ở bối du huyệt.[3][2]
3. Ứng dụng trong chẩn đoán
| Cách | Ví dụ được y văn mô tả |
|---|---|
| Theo vị trí đau | Đau đầu vùng trán gợi ý kinh Dương minh, hai bên đầu gợi ý Thiếu dương, gáy gợi ý Thái dương |
| Theo điểm phản ứng | Ấn đau ở bối du, mộ huyệt của một tạng phủ |
| Theo đường kinh | Biểu hiện dọc theo đường đi của một kinh |
Đây là manh mối bổ sung cho tứ chẩn; đau đầu dữ dội, đột ngột hoặc kèm sốt, cứng gáy, yếu liệt cần cấp cứu ngay.[2]
4. Ứng dụng trong điều trị
Châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt tác động lên huyệt trên đường kinh; thuốc YHCT được xếp theo “quy kinh” – đi vào kinh nào (xem các vị thuốc lọc theo kinh trong chuyên mục Dược liệu).[2] Nguyên tắc chọn huyệt được bàn trong bài Nguyên tắc chọn huyệt.
5. Góc nhìn y học hiện đại
NCCIH ghi nhận châm cứu có thể giúp một số chứng đau mạn tính như đau lưng dưới, đau cổ, thoái hóa khớp gối và giảm cơn đau đầu căng thẳng, nhưng một số thử nghiệm cho thấy châm thật và châm giả hiệu quả gần nhau, gợi ý vai trò của hiệu ứng giả dược; cơ chế được giải thích chủ yếu qua thần kinh.[4]
Câu hỏi thường gặp
“Quy kinh” của vị thuốc liên quan gì đến kinh lạc?
Quy kinh là cách YHCT mô tả vị thuốc tác động chủ yếu lên tạng phủ, kinh lạc nào; ví dụ vị thuốc quy kinh Phế thường dùng cho bệnh ở Phế.[2]
Bấm huyệt tại nhà có an toàn không?
Xoa bóp nhẹ nhàng thường ít rủi ro, nhưng không thay được chẩn đoán; tránh ấn mạnh vùng có mạch máu, thần kinh lớn, vùng da tổn thương, và hỏi thầy thuốc nếu đang mang thai hoặc có bệnh mạn tính.
Kết luận
Kinh lạc vận hành khí huyết, liên lạc trong ngoài, bảo vệ cơ thể; trong bệnh lý, kinh lạc là đường truyền và nơi phản ánh bệnh; trong điều trị, kinh lạc là cơ sở của châm cứu, xoa bóp và quy kinh của thuốc.[1][2]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Bì bộ luận» (皮部論)
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)