Tâm khí hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Tâm khí hư là chứng khí của tạng Tâm suy yếu, không đủ sức đẩy huyết và giữ thần: hồi hộp, dễ hoảng, tức ngực, thở ngắn, tự ra mồ hôi, gắng sức thì nặng hơn.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.1.1.3.1, «心气虚证»; tên khác: Tâm khí khuy hư chứng, Tâm khí hư nhược chứng): chứng do Tâm khí hư suy, tâm thần mất chủ, sức đẩy (cổ động) huyết yếu; lâm sàng có hồi hộp, hay hốt hoảng, tự ra mồ hôi, nặng thì ra mồ hôi lạnh, lưỡi nhạt, mạch hư nhược hoặc kết đại, kèm mệt mỏi, tức ngực, thở ngắn, cử động thì nặng hơn.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF60 «Heart qi deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Thường gặp sau bệnh lâu ngày, tuổi cao, bẩm sinh yếu, lao lực, lo nghĩ quá độ, hoặc mất máu, ra mồ hôi nhiều làm khí hao theo. Tâm chủ huyết mạch nhờ Tâm khí đẩy huyết; khí hư thì huyết vận hành yếu, tim đập không đều, thần không được nuôi nên dễ hoảng hốt.[2] Xem Khí.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Chủ chứng | Hồi hộp, dễ hoảng sợ, tức ngực, thở ngắn; gắng sức thì nặng hơn |
| Kèm theo | Mệt mỏi, tự ra mồ hôi, sắc mặt nhợt |
| Lưỡi | Nhạt, rêu trắng |
| Mạch | Hư nhược, có thể kết hoặc đại |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tâm dương hư | Có thêm dấu hiệu hàn: sợ lạnh, chân tay lạnh, môi tím |
| Tâm huyết hư | Nổi bật mất ngủ, hay quên, chóng mặt, sắc mặt và môi nhợt |
| Phế khí hư | Ho yếu, đờm loãng, dễ cảm – trọng tâm ở hô hấp |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Bổ ích Tâm khí, an thần.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Dưỡng tâm thang. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn hay nhắc tới Tâm du (BL15), Nội quan (PC6), Thần môn (HT7) và Đản trung (CV17) (khí hội) khi bàn về chứng này. Vị bổ khí thường được nhắc: Nhân sâm, Hoàng kỳ, Cam thảo. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Hồi hộp, mệt, khó thở khi gắng sức có thể do rối loạn nhịp tim, suy tim, thiếu máu, cường giáp – cần đo điện tâm đồ, xét nghiệm để tìm nguyên nhân. Đau ngực, khó thở, ngất, hồi hộp kèm choáng váng là dấu hiệu cấp cứu – gọi 115 hoặc đến bệnh viện ngay, không chờ dùng thuốc cổ truyền.[4]
Câu hỏi thường gặp
Tâm khí hư có phải bệnh tim?
Không đồng nghĩa. Đây là chứng YHCT; người có biểu hiện này cần được khám tim mạch để loại trừ bệnh thực thể.
Vì sao gắng sức lại nặng hơn?
Theo YHCT, vận động làm hao khí; khí vốn đã hư nên triệu chứng tăng.[2]
Kết luận
Tâm khí hư – khí của Tâm hư yếu, biểu hiện hồi hộp, tức ngực, thở ngắn, tự hãn, mạch hư; pháp trị là bổ ích Tâm khí, và cần khám tim mạch khi triệu chứng rõ.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (1): Tâm, Phế.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- CDC. About Heart Attack Symptoms, Risk, and Recovery