Lý Luận

Biện chứng theo nguyên nhân

Bát cương và biện chứng · 病因辨證

Biện chứng theo nguyên nhân (bệnh nhân biện chứng)

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Biện chứng theo nguyên nhân (病因辨證) dựa vào đặc điểm gây bệnh của từng loại bệnh nguyên để suy ra nguyên nhân từ biểu hiện – theo phép “thẩm chứng cầu nhân”; kết quả là những chứng như phong hàn, thấp nhiệt, thực tích, khí uất…[1]

Biện chứng theo nguyên nhân – Bát cương và biện chứng
Biện chứng theo nguyên nhân
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.

1. Lục dâm

Tà Dấu hiệu nhận biết chính Bài chi tiết
Phong Khởi nhanh, chạy chỗ, ngứa, sợ gió, bệnh ở phần trên Phong tà
Hàn Sợ lạnh, đau co rút, thích ấm, chất thải trong loãng Hàn tà
Thử Mùa hè, sốt, mồ hôi nhiều, khát, mệt; hay kèm thấp Thử tà
Thấp Nặng nề, dính, kéo dài, phù, rêu nhớt Thấp tà
Táo Khô miệng mũi họng da, ho khan (mùa thu) Táo tà
Hỏa (nhiệt) Sốt, khát, đỏ, bứt rứt, chảy máu, mụn nhọt Hỏa tà

Nguồn: [1]

2. Dịch lệ

Lây lan, nhiều người cùng mắc, khởi bệnh nhanh, nặng, triệu chứng giống nhau.[2] Xem Dịch lệ.

3. Tình chí

Khởi bệnh hoặc nặng lên liên quan cảm xúc; biểu hiện khí cơ rối loạn: tức ngực, thở dài, mất ngủ, ăn kém…[3] Xem Thất tình.

4. Ăn uống, lao thương

Nguyên nhân Dấu hiệu nhận biết chính
Thực tích (ăn quá no) Đầy bụng, ợ chua, chán ăn, rêu dày, mạch hoạt
Ăn không sạch Đau bụng, nôn, tiêu chảy, nhiều người ăn cùng bị
Lao lực, lao thần Mệt, thở ngắn, hồi hộp, mất ngủ
Phòng lao Lưng gối mỏi, ù tai, di tinh

Nguồn: [1]

Xem Ăn uống thất điều, Lao dật và phòng dục.

5. Ngoại thương và sản vật bệnh lý

Ngoại thương: có tiền sử chấn thương, bầm tím, đau cố định.[1] Đàm ẩm và ứ huyết vừa là nguyên nhân vừa là chứng – xem Đàm ẩm, Ứ huyết, Ngoại thương.

6. Kết hợp với các phương pháp biện chứng khác

Một chẩn đoán YHCT đầy đủ thường gồm cả nguyên nhân, vị trí và tính chất: ví dụ “Phong hàn phạm Phế” = nguyên nhân (phong hàn) + vị trí (Phế) + tính chất (biểu, thực, hàn).[1] Xem Bát cương, Biện chứng tạng phủ, Biện chứng luận trị.

7. Góc nhìn y học hiện đại

“Nguyên nhân” trong biện chứng YHCT chủ yếu là suy luận từ biểu hiện, không phải nguyên nhân sinh học được xét nghiệm xác nhận; khi nghi bệnh truyền nhiễm, ngộ độc thực phẩm hay chấn thương, cần khám y khoa.[4] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao không xét nghiệm mà YHCT vẫn nói được “nguyên nhân”?

Vì “nguyên nhân” trong YHCT được định nghĩa theo đặc điểm biểu hiện (phép thẩm chứng cầu nhân), khác với nguyên nhân sinh học như vi khuẩn, virus.[1]

Biện chứng theo nguyên nhân có giúp phòng bệnh?

Có ở mức nguyên tắc: tránh tà khí theo mùa, điều hòa tình chí, ăn uống, lao động – nội dung sẽ được trình bày ở nhóm Phòng bệnh và Dưỡng sinh.[1]

Kết luận

Biện chứng theo nguyên nhân nhận ra lục dâm, dịch lệ, tình chí, ăn uống, lao thương, ngoại thương qua đặc điểm biểu hiện, rồi kết hợp với vị trí (tạng phủ, kinh lạc) và tính chất (bát cương) để thành chẩn đoán hoàn chỉnh.[1][2][3]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. Ngô Hựu Khả (吳又可). Ôn dịch luận (溫疫論), 1642
  3. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
  4. MSD Manual (bản phổ thông). Overview of Infectious Disease
  5. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ