Biện chứng theo nguyên nhân (bệnh nhân biện chứng)
Biện chứng theo nguyên nhân (病因辨證) dựa vào đặc điểm gây bệnh của từng loại bệnh nguyên để suy ra nguyên nhân từ biểu hiện – theo phép “thẩm chứng cầu nhân”; kết quả là những chứng như phong hàn, thấp nhiệt, thực tích, khí uất…[1]

1. Lục dâm
| Tà | Dấu hiệu nhận biết chính | Bài chi tiết |
|---|---|---|
| Phong | Khởi nhanh, chạy chỗ, ngứa, sợ gió, bệnh ở phần trên | Phong tà |
| Hàn | Sợ lạnh, đau co rút, thích ấm, chất thải trong loãng | Hàn tà |
| Thử | Mùa hè, sốt, mồ hôi nhiều, khát, mệt; hay kèm thấp | Thử tà |
| Thấp | Nặng nề, dính, kéo dài, phù, rêu nhớt | Thấp tà |
| Táo | Khô miệng mũi họng da, ho khan (mùa thu) | Táo tà |
| Hỏa (nhiệt) | Sốt, khát, đỏ, bứt rứt, chảy máu, mụn nhọt | Hỏa tà |
Nguồn: [1]
2. Dịch lệ
Lây lan, nhiều người cùng mắc, khởi bệnh nhanh, nặng, triệu chứng giống nhau.[2] Xem Dịch lệ.
3. Tình chí
Khởi bệnh hoặc nặng lên liên quan cảm xúc; biểu hiện khí cơ rối loạn: tức ngực, thở dài, mất ngủ, ăn kém…[3] Xem Thất tình.
4. Ăn uống, lao thương
| Nguyên nhân | Dấu hiệu nhận biết chính |
|---|---|
| Thực tích (ăn quá no) | Đầy bụng, ợ chua, chán ăn, rêu dày, mạch hoạt |
| Ăn không sạch | Đau bụng, nôn, tiêu chảy, nhiều người ăn cùng bị |
| Lao lực, lao thần | Mệt, thở ngắn, hồi hộp, mất ngủ |
| Phòng lao | Lưng gối mỏi, ù tai, di tinh |
Nguồn: [1]
Xem Ăn uống thất điều, Lao dật và phòng dục.
5. Ngoại thương và sản vật bệnh lý
Ngoại thương: có tiền sử chấn thương, bầm tím, đau cố định.[1] Đàm ẩm và ứ huyết vừa là nguyên nhân vừa là chứng – xem Đàm ẩm, Ứ huyết, Ngoại thương.
6. Kết hợp với các phương pháp biện chứng khác
Một chẩn đoán YHCT đầy đủ thường gồm cả nguyên nhân, vị trí và tính chất: ví dụ “Phong hàn phạm Phế” = nguyên nhân (phong hàn) + vị trí (Phế) + tính chất (biểu, thực, hàn).[1] Xem Bát cương, Biện chứng tạng phủ, Biện chứng luận trị.
7. Góc nhìn y học hiện đại
“Nguyên nhân” trong biện chứng YHCT chủ yếu là suy luận từ biểu hiện, không phải nguyên nhân sinh học được xét nghiệm xác nhận; khi nghi bệnh truyền nhiễm, ngộ độc thực phẩm hay chấn thương, cần khám y khoa.[4] NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[5]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không xét nghiệm mà YHCT vẫn nói được “nguyên nhân”?
Vì “nguyên nhân” trong YHCT được định nghĩa theo đặc điểm biểu hiện (phép thẩm chứng cầu nhân), khác với nguyên nhân sinh học như vi khuẩn, virus.[1]
Biện chứng theo nguyên nhân có giúp phòng bệnh?
Có ở mức nguyên tắc: tránh tà khí theo mùa, điều hòa tình chí, ăn uống, lao động – nội dung sẽ được trình bày ở nhóm Phòng bệnh và Dưỡng sinh.[1]
Kết luận
Biện chứng theo nguyên nhân nhận ra lục dâm, dịch lệ, tình chí, ăn uống, lao thương, ngoại thương qua đặc điểm biểu hiện, rồi kết hợp với vị trí (tạng phủ, kinh lạc) và tính chất (bát cương) để thành chẩn đoán hoàn chỉnh.[1][2][3]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- Ngô Hựu Khả (吳又可). Ôn dịch luận (溫疫論), 1642
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Cử thống luận» (舉痛論)
- MSD Manual (bản phổ thông). Overview of Infectious Disease
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)