Hư và thực: chính khí suy hay tà khí thịnh?
Hư (虛) – thực (實) là cặp cương lĩnh phản ánh thế chính – tà: «Tà khí thịnh tắc thực, tinh khí đoạt tắc hư»; nguyên tắc trị tương ứng là hư thì bổ, thực thì tả.[1][2][3]

1. Bốn loại hư chứng
| Loại | Biểu hiện đặc trưng | Lưỡi, mạch |
|---|---|---|
| Khí hư | Mệt, thở ngắn, nói nhỏ, tự ra mồ hôi, gắng sức thì nặng | Lưỡi nhạt; mạch hư vô lực |
| Huyết hư | Da xanh, môi móng nhợt, chóng mặt, hồi hộp, tê bì | Lưỡi nhạt; mạch tế |
| Âm hư | Gầy, nóng về chiều, lòng bàn tay chân nóng, mồ hôi trộm, khô miệng | Lưỡi đỏ ít rêu; mạch tế sác |
| Dương hư | Sợ lạnh, tay chân lạnh, mệt, tiêu lỏng, tiểu trong nhiều | Lưỡi nhạt bệu; mạch trầm trì vô lực |
Nguồn: [3]
Xem Khí huyết thất điều.
2. Thực chứng
Thực chứng do tà khí thịnh mà chính khí chưa suy: ngoại tà (lục dâm), đàm ẩm, ứ huyết, thủy thấp, thức ăn tích trệ, khí trệ, giun sán…[3] Biểu hiện chung: bệnh mới, sốt cao, đau dữ dội không cho ấn, bụng đầy cứng, táo bón, thở thô, tiếng nói to, mạch hữu lực.
3. Phân biệt hư và thực
| Điểm phân biệt | Hư | Thực |
|---|---|---|
| Bệnh trình | Lâu | Mới |
| Thể chất | Yếu | Khỏe |
| Tinh thần, tiếng nói | Uể oải, nhỏ | Hưng phấn, to |
| Đau | Âm ỉ, thích ấn (hỉ án) | Dữ dội, không cho ấn (cự án) |
| Lưỡi | Non, bệu | Già, cứng, rêu dày |
| Mạch | Vô lực | Hữu lực |
Nguồn: [3]
4. Hư thực biến hóa
Hư thực thác tạp, chuyển hóa và chân giả (“đại thực hữu luy trạng, chí hư hữu thịnh hậu”) được trình bày trong bài Chính – tà thịnh suy.[3]
5. Liên hệ: bổ và tả
Linh khu: «Thịnh tắc tả chi, hư tắc bổ chi».[2] Bổ khí: Hoàng kỳ, Nhân sâm; bổ huyết: Đương quy, Thục địa; bổ dương: Đỗ trọng. Tả (công tà) tùy loại tà: thanh nhiệt, tả hạ (như Đại hoàng), hoạt huyết, hóa đàm… Bổ sai khi tà còn thịnh, hoặc công phạt quá mức ở người hư, đều gây hại. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
6. Góc nhìn y học hiện đại
“Hư” thường được người bệnh hiểu thành “cần bồi bổ”; thực tế mệt mỏi, gầy sút có thể do thiếu máu, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường, ung thư, trầm cảm… cần được khám tìm nguyên nhân. Tự dùng thuốc bổ kéo dài cũng có rủi ro tương tác và độc tính.[4]
Câu hỏi thường gặp
“Thận hư” có phải bệnh thận?
Không. “Thận hư” là khái niệm YHCT về tạng Thận (tàng tinh, chủ cốt tủy, sinh dục…), không tương đương bệnh thận của y học hiện đại; bệnh thận cần xét nghiệm chức năng thận.[3] Xem Thận.
Người khỏe có cần uống thuốc bổ?
YHCT không khuyến khích bổ khi không có hư chứng; dưỡng sinh bằng ăn uống, vận động, tinh thần là chính.[3]
Kết luận
Hư – thực phân biệt chính khí suy (khí, huyết, âm, dương hư) hay tà khí thịnh, dựa vào bệnh trình, thể chất, tính chất đau, lưỡi, mạch; nguyên tắc chung là hư thì bổ, thực thì tả, thác tạp thì công bổ kiêm thi.[1][2][3]
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thông bình hư thực luận» (通評虛實論)
- Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)