Lý Luận

Hư và thực

Bát cương và biện chứng · 虛實

Hư và thực: chính khí suy hay tà khí thịnh?

Cập nhật lần cuốiKhoảng 4 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Hư (虛) – thực (實) là cặp cương lĩnh phản ánh thế chính – tà: «Tà khí thịnh tắc thực, tinh khí đoạt tắc hư»; nguyên tắc trị tương ứng là hư thì bổ, thực thì tả.[1][2][3]

Hư và thực – Bát cương và biện chứng
Hư và thực
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.

1. Bốn loại hư chứng

Loại Biểu hiện đặc trưng Lưỡi, mạch
Khí hư Mệt, thở ngắn, nói nhỏ, tự ra mồ hôi, gắng sức thì nặng Lưỡi nhạt; mạch hư vô lực
Huyết hư Da xanh, môi móng nhợt, chóng mặt, hồi hộp, tê bì Lưỡi nhạt; mạch tế
Âm hư Gầy, nóng về chiều, lòng bàn tay chân nóng, mồ hôi trộm, khô miệng Lưỡi đỏ ít rêu; mạch tế sác
Dương hư Sợ lạnh, tay chân lạnh, mệt, tiêu lỏng, tiểu trong nhiều Lưỡi nhạt bệu; mạch trầm trì vô lực

Nguồn: [3]

Xem Khí huyết thất điều.

2. Thực chứng

Thực chứng do tà khí thịnh mà chính khí chưa suy: ngoại tà (lục dâm), đàm ẩm, ứ huyết, thủy thấp, thức ăn tích trệ, khí trệ, giun sán…[3] Biểu hiện chung: bệnh mới, sốt cao, đau dữ dội không cho ấn, bụng đầy cứng, táo bón, thở thô, tiếng nói to, mạch hữu lực.

3. Phân biệt hư và thực

Điểm phân biệt Hư Thực
Bệnh trình Lâu Mới
Thể chất Yếu Khỏe
Tinh thần, tiếng nói Uể oải, nhỏ Hưng phấn, to
Đau Âm ỉ, thích ấn (hỉ án) Dữ dội, không cho ấn (cự án)
Lưỡi Non, bệu Già, cứng, rêu dày
Mạch Vô lực Hữu lực

Nguồn: [3]

4. Hư thực biến hóa

Hư thực thác tạp, chuyển hóa và chân giả (“đại thực hữu luy trạng, chí hư hữu thịnh hậu”) được trình bày trong bài Chính – tà thịnh suy.[3]

5. Liên hệ: bổ và tả

Linh khu: «Thịnh tắc tả chi, hư tắc bổ chi».[2] Bổ khí: Hoàng kỳ, Nhân sâm; bổ huyết: Đương quy, Thục địa; bổ dương: Đỗ trọng. Tả (công tà) tùy loại tà: thanh nhiệt, tả hạ (như Đại hoàng), hoạt huyết, hóa đàm… Bổ sai khi tà còn thịnh, hoặc công phạt quá mức ở người hư, đều gây hại. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

6. Góc nhìn y học hiện đại

“Hư” thường được người bệnh hiểu thành “cần bồi bổ”; thực tế mệt mỏi, gầy sút có thể do thiếu máu, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường, ung thư, trầm cảm… cần được khám tìm nguyên nhân. Tự dùng thuốc bổ kéo dài cũng có rủi ro tương tác và độc tính.[4]

Câu hỏi thường gặp

“Thận hư” có phải bệnh thận?

Không. “Thận hư” là khái niệm YHCT về tạng Thận (tàng tinh, chủ cốt tủy, sinh dục…), không tương đương bệnh thận của y học hiện đại; bệnh thận cần xét nghiệm chức năng thận.[3] Xem Thận.

Người khỏe có cần uống thuốc bổ?

YHCT không khuyến khích bổ khi không có hư chứng; dưỡng sinh bằng ăn uống, vận động, tinh thần là chính.[3]

Kết luận

Hư – thực phân biệt chính khí suy (khí, huyết, âm, dương hư) hay tà khí thịnh, dựa vào bệnh trình, thể chất, tính chất đau, lưỡi, mạch; nguyên tắc chung là hư thì bổ, thực thì tả, thác tạp thì công bổ kiêm thi.[1][2][3]

Tài liệu tham khảo

  1. Hoàng Đế Nội kinh – Tố vấn, thiên «Thông bình hư thực luận» (通評虛實論)
  2. Hoàng Đế Nội kinh – Linh khu, thiên «Kinh mạch» (經脈)
  3. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  4. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ