Lý Luận

Biện chứng khí huyết tân dịch

Bát cương và biện chứng · 氣血津液辨證

Biện chứng khí huyết tân dịch

Cập nhật lần cuốiKhoảng 3 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Biện chứng khí huyết tân dịch (氣血津液辨證) là nhận ra trên lâm sàng các rối loạn của khí, huyết, tân dịch – những chất cơ bản nuôi dưỡng tạng phủ; phương pháp này thường được dùng song song với biện chứng tạng phủ.[1]

Biện chứng khí huyết tân dịch – Bát cương và biện chứng
Biện chứng khí huyết tân dịch
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.

1. Chứng của khí

Chứng Dấu hiệu nhận biết chính Lưỡi, mạch
Khí hư Mệt, thở ngắn, tiếng nhỏ, tự ra mồ hôi, gắng sức nặng thêm Lưỡi nhạt; mạch hư
Khí hãm Khí hư kèm cảm giác sa nặng, sa tạng Lưỡi nhạt; mạch nhược
Khí trệ Đầy, tức, đau trướng, đau không cố định, nặng lên khi căng thẳng, đỡ khi ợ hoặc trung tiện Mạch huyền
Khí nghịch Ho, khó thở (Phế); nôn, nấc (Vị); đau đầu, chóng mặt (Can) Tùy tạng

Nguồn: [1]

2. Chứng của huyết

Chứng Dấu hiệu nhận biết chính Lưỡi, mạch
Huyết hư Da, môi, móng nhợt; chóng mặt, hồi hộp, tê bì; kinh ít Lưỡi nhạt; mạch tế
Huyết ứ Đau như kim châm cố định, khối, xuất huyết sẫm có cục, môi lưỡi tím Lưỡi tím; mạch sáp
Huyết nhiệt Bứt rứt, khát, chảy máu đỏ tươi, ban chẩn, kinh sớm nhiều Lưỡi đỏ thẫm; mạch sác
Huyết hàn Tay chân lạnh đau, tím tái, đau bụng kinh gặp ấm đỡ, kinh sẫm có cục Lưỡi tím nhạt; mạch trầm trì sáp

Nguồn: [1]

Xem Ứ huyết.

3. Khí huyết đồng bệnh

Khí trệ huyết ứ, khí hư huyết ứ, khí không nhiếp huyết, khí theo huyết thoát, khí huyết lưỡng hư – cơ chế xem Khí huyết thất điều.[1]

4. Chứng của tân dịch

Chứng Dấu hiệu nhận biết chính
Tân dịch bất túc Khô miệng họng, da khô, khát, tiểu ít, táo bón; lưỡi đỏ khô
Thủy thấp (thủy thũng) Phù, ấn lõm; tiểu ít
Đàm Ho đờm, chóng mặt, nặng đầu, hạch, rêu nhớt, mạch hoạt
Ẩm Ứ dịch loãng ở ngực, sườn, ruột, tứ chi (bốn loại ẩm)

Nguồn: [1]

Xem Tân dịch thất thường, Đàm ẩm.

5. Liên hệ

Nguyên tắc tương ứng: bổ khí, thăng đề, hành khí, giáng khí; bổ huyết, hoạt huyết, lương huyết, ôn kinh; sinh tân, lợi thủy, hóa đàm.[1] Huyệt Khí hải (CV6), Huyết hải (SP10) là ví dụ huyệt y văn nhắc tới khi bàn về khí và huyết.

6. Góc nhìn y học hiện đại

Các chứng như huyết hư, huyết ứ, thủy thũng chỉ là mô tả theo YHCT; thiếu máu, huyết khối, phù phải được xác định bằng xét nghiệm, siêu âm và tìm nguyên nhân. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[2]

Câu hỏi thường gặp

Khí trệ và huyết ứ phân biệt thế nào?

Khí trệ đau trướng, không cố định, lúc có lúc không; huyết ứ đau như kim châm, cố định, có khối, lưỡi tím.[1]

Vì sao huyết hư hay đi cùng khí hư?

Vì khí sinh huyết và huyết chở khí; thiếu một bên lâu ngày kéo theo bên kia.[1]

Kết luận

Biện chứng khí huyết tân dịch nhận ra các chứng khí (hư, hãm, trệ, nghịch), huyết (hư, ứ, nhiệt, hàn), khí huyết đồng bệnh và rối loạn tân dịch (thiếu hụt, thủy, đàm, ẩm), làm cơ sở cho nguyên tắc điều trị tương ứng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ