Biện chứng khí huyết tân dịch
Biện chứng khí huyết tân dịch (氣血津液辨證) là nhận ra trên lâm sàng các rối loạn của khí, huyết, tân dịch – những chất cơ bản nuôi dưỡng tạng phủ; phương pháp này thường được dùng song song với biện chứng tạng phủ.[1]

1. Chứng của khí
| Chứng | Dấu hiệu nhận biết chính | Lưỡi, mạch |
|---|---|---|
| Khí hư | Mệt, thở ngắn, tiếng nhỏ, tự ra mồ hôi, gắng sức nặng thêm | Lưỡi nhạt; mạch hư |
| Khí hãm | Khí hư kèm cảm giác sa nặng, sa tạng | Lưỡi nhạt; mạch nhược |
| Khí trệ | Đầy, tức, đau trướng, đau không cố định, nặng lên khi căng thẳng, đỡ khi ợ hoặc trung tiện | Mạch huyền |
| Khí nghịch | Ho, khó thở (Phế); nôn, nấc (Vị); đau đầu, chóng mặt (Can) | Tùy tạng |
Nguồn: [1]
2. Chứng của huyết
| Chứng | Dấu hiệu nhận biết chính | Lưỡi, mạch |
|---|---|---|
| Huyết hư | Da, môi, móng nhợt; chóng mặt, hồi hộp, tê bì; kinh ít | Lưỡi nhạt; mạch tế |
| Huyết ứ | Đau như kim châm cố định, khối, xuất huyết sẫm có cục, môi lưỡi tím | Lưỡi tím; mạch sáp |
| Huyết nhiệt | Bứt rứt, khát, chảy máu đỏ tươi, ban chẩn, kinh sớm nhiều | Lưỡi đỏ thẫm; mạch sác |
| Huyết hàn | Tay chân lạnh đau, tím tái, đau bụng kinh gặp ấm đỡ, kinh sẫm có cục | Lưỡi tím nhạt; mạch trầm trì sáp |
Nguồn: [1]
Xem Ứ huyết.
3. Khí huyết đồng bệnh
Khí trệ huyết ứ, khí hư huyết ứ, khí không nhiếp huyết, khí theo huyết thoát, khí huyết lưỡng hư – cơ chế xem Khí huyết thất điều.[1]
4. Chứng của tân dịch
| Chứng | Dấu hiệu nhận biết chính |
|---|---|
| Tân dịch bất túc | Khô miệng họng, da khô, khát, tiểu ít, táo bón; lưỡi đỏ khô |
| Thủy thấp (thủy thũng) | Phù, ấn lõm; tiểu ít |
| Đàm | Ho đờm, chóng mặt, nặng đầu, hạch, rêu nhớt, mạch hoạt |
| Ẩm | Ứ dịch loãng ở ngực, sườn, ruột, tứ chi (bốn loại ẩm) |
Nguồn: [1]
Xem Tân dịch thất thường, Đàm ẩm.
5. Liên hệ
Nguyên tắc tương ứng: bổ khí, thăng đề, hành khí, giáng khí; bổ huyết, hoạt huyết, lương huyết, ôn kinh; sinh tân, lợi thủy, hóa đàm.[1] Huyệt Khí hải (CV6), Huyết hải (SP10) là ví dụ huyệt y văn nhắc tới khi bàn về khí và huyết.
6. Góc nhìn y học hiện đại
Các chứng như huyết hư, huyết ứ, thủy thũng chỉ là mô tả theo YHCT; thiếu máu, huyết khối, phù phải được xác định bằng xét nghiệm, siêu âm và tìm nguyên nhân. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[2]
Câu hỏi thường gặp
Khí trệ và huyết ứ phân biệt thế nào?
Khí trệ đau trướng, không cố định, lúc có lúc không; huyết ứ đau như kim châm, cố định, có khối, lưỡi tím.[1]
Vì sao huyết hư hay đi cùng khí hư?
Vì khí sinh huyết và huyết chở khí; thiếu một bên lâu ngày kéo theo bên kia.[1]
Kết luận
Biện chứng khí huyết tân dịch nhận ra các chứng khí (hư, hãm, trệ, nghịch), huyết (hư, ứ, nhiệt, hàn), khí huyết đồng bệnh và rối loạn tân dịch (thiếu hụt, thủy, đàm, ẩm), làm cơ sở cho nguyên tắc điều trị tương ứng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)