Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận và tạng phủ kiêm bệnh
Phần này trình bày các chứng thường gặp của Tỳ – Vị, Can – Đởm, Thận – Bàng quang và những chứng hai tạng cùng bệnh; nguyên tắc chung xem bài Biện chứng tạng phủ (1).[1]

1. Tỳ và Vị
Triệu chứng chính: ăn kém, đầy bụng, tiêu lỏng, phù, mệt mỏi, xuất huyết (Tỳ); đau thượng vị, nôn, nấc, ợ (Vị).[1] Mỗi chứng Tỳ – Vị dưới đây có một bài riêng (định nghĩa theo GB/T 16751.2—2021 và ICD-11, nguyên nhân, phân biệt, pháp trị) – bấm vào tên chứng để xem.
| Chứng | Biểu hiện chính | Lưỡi, mạch |
|---|---|---|
| Tỳ khí hư | Ăn kém, đầy sau ăn, tiêu lỏng, mệt, sắc vàng úa | Lưỡi nhạt có dấu răng; mạch hoãn nhược |
| Tỳ dương hư | Như trên kèm bụng lạnh đau thích ấm, tay chân lạnh, phù | Lưỡi nhạt bệu, rêu trắng trơn; mạch trầm trì |
| Tỳ khí hạ hãm | Nặng bụng dưới, sa dạ dày, sa trực tràng, sa tử cung, tiêu chảy lâu | Lưỡi nhạt; mạch hư |
| Tỳ không thống huyết | Chảy máu kéo dài: rong kinh, chảy máu dưới da, đại tiện ra máu, kèm khí hư | Lưỡi nhạt; mạch tế |
| Hàn thấp khốn Tỳ | Đầy bụng, nặng nề, buồn nôn, tiêu lỏng, không khát | Rêu trắng nhớt; mạch nhu hoãn |
| Thấp nhiệt uẩn Tỳ | Đầy bụng, buồn nôn, miệng đắng dính, vàng da tươi sáng | Rêu vàng nhớt; mạch nhu sác |
| Vị hàn | Đau thượng vị lạnh, thích ấm, nôn nước trong | Rêu trắng; mạch trì |
| Vị nhiệt (Vị hỏa) | Đau rát thượng vị, khát, mau đói, hôi miệng, lợi sưng | Lưỡi đỏ, rêu vàng; mạch hoạt sác |
| Vị âm hư | Đói mà không muốn ăn, khô miệng, đau âm ỉ rát | Lưỡi đỏ ít rêu hoặc bóc; mạch tế sác |
| Thực trệ Vị quản | Đầy tức, ợ chua, nôn ra thức ăn chưa tiêu | Rêu dày nhớt; mạch hoạt |
Nguồn: [1]
Xem Tỳ, Vị, Ăn uống thất điều.
2. Can và Đởm
Triệu chứng chính: đau tức hạ sườn, cáu gắt, chóng mặt, run, co giật, mắt đỏ, kinh nguyệt rối loạn.[1] Mỗi chứng Can – Đởm dưới đây có một bài riêng – bấm vào tên chứng để xem.
| Chứng | Biểu hiện chính | Lưỡi, mạch |
|---|---|---|
| Can khí uất kết | Tức hạ sườn, hay thở dài, buồn bực, căng tức ngực vú, kinh không đều | Rêu mỏng; mạch huyền |
| Can hỏa thượng viêm | Đau đầu, mắt đỏ, miệng đắng, cáu gắt, ù tai đột ngột | Lưỡi đỏ rêu vàng; mạch huyền sác |
| Can huyết hư | Chóng mặt, mắt mờ khô, tê bì, kinh ít nhạt | Lưỡi nhạt; mạch huyền tế |
| Can âm hư | Chóng mặt, mắt khô, nóng về chiều, gò má đỏ | Lưỡi đỏ ít tân; mạch huyền tế sác |
| Can dương thượng cang | Chóng mặt, đau căng đầu, mặt đỏ, dễ cáu, lưng gối mỏi | Lưỡi đỏ; mạch huyền hữu lực |
| Can phong nội động | Chóng mặt dữ dội, run, co giật; nặng thì ngã, méo miệng, liệt nửa người | Xem Nội sinh ngũ tà – nghi đột quỵ phải cấp cứu |
| Can Đởm thấp nhiệt | Đau tức hạ sườn, miệng đắng, vàng da, nước tiểu vàng | Rêu vàng nhớt; mạch huyền sác |
Nguồn: [1]
3. Thận và Bàng quang
Triệu chứng chính: đau mỏi lưng gối, ù tai, rụng tóc, rối loạn sinh dục, phù, tiểu tiện bất thường, khó thở khi gắng sức.[1] Mỗi chứng Thận – Bàng quang dưới đây có một bài riêng – bấm vào tên chứng để xem.
| Chứng | Biểu hiện chính | Lưỡi, mạch |
|---|---|---|
| Thận dương hư | Lưng gối lạnh đau, sợ lạnh, tiểu nhiều về đêm, phù chân, giảm ham muốn | Lưỡi nhạt bệu; mạch trầm trì, bộ xích yếu |
| Thận âm hư | Lưng gối mỏi, ù tai, chóng mặt, nóng về chiều, mồ hôi trộm | Lưỡi đỏ ít rêu; mạch tế sác |
| Thận tinh bất túc | Trẻ chậm phát triển; người lớn sớm suy lão, tóc rụng, răng lung lay | Lưỡi nhạt; mạch tế nhược |
| Thận khí bất cố | Tiểu nhiều, són tiểu, di tinh, ra khí hư loãng | Lưỡi nhạt; mạch trầm nhược |
| Thận bất nạp khí | Thở ngắn, hít vào khó, gắng sức thì nặng | Lưỡi nhạt; mạch trầm tế |
| Bàng quang thấp nhiệt | Tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục hoặc có máu | Rêu vàng nhớt; mạch sác |
Nguồn: [1]
Xem Thận, Bàng quang.
4. Tạng phủ kiêm bệnh thường gặp
Mỗi chứng kiêm bệnh dưới đây có một bài riêng – bấm vào tên chứng để xem.
| Chứng | Cơ chế tóm tắt |
|---|---|
| Tâm Tỳ lưỡng hư | Tỳ không sinh đủ huyết, Tâm huyết thiếu: hồi hộp, mất ngủ, ăn kém, mệt |
| Tâm Thận bất giao | Thận âm hư không chế được Tâm hỏa: mất ngủ, bứt rứt, lưng gối mỏi |
| Can Tỳ bất hòa | Can khí uất ảnh hưởng Tỳ: tức sườn, đầy bụng, tiêu lỏng khi căng thẳng |
| Can Vị bất hòa | Can khí phạm Vị: đau thượng vị lan sườn, ợ, nôn chua |
| Can Thận âm hư | Cùng nguồn “ất quý đồng nguyên”: chóng mặt, ù tai, mắt khô, lưng gối mỏi |
| Tỳ Thận dương hư | Phù, sợ lạnh, tiêu lỏng lúc sáng sớm |
| Phế Thận âm hư | Ho khan lâu ngày, nóng về chiều, lưng gối mỏi |
Nguồn: [1]
5. Góc nhìn y học hiện đại
Các chứng như “Can Đởm thấp nhiệt” (vàng da), “Tỳ không thống huyết” (chảy máu kéo dài), “Thận dương hư” (phù) có thể ứng với bệnh gan mật, rối loạn đông máu, bệnh tim thận – đều cần chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm. “Can”, “Thận” của YHCT không đồng nghĩa với gan, thận giải phẫu. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[2]
Câu hỏi thường gặp
“Can khí uất” có giống trầm cảm?
Có phần trùng (buồn bực, thở dài), nhưng là khái niệm khác; trầm cảm là bệnh cần được chuyên khoa chẩn đoán và điều trị.[3]
Vì sao nhiều chứng có “lưng gối mỏi”?
Vì theo YHCT, lưng là “phủ của Thận”, Thận chủ cốt; triệu chứng này hay xuất hiện trong chứng Thận hư.[1]
Kết luận
Tỳ – Vị, Can – Đởm, Thận – Bàng quang có các chứng hư, thực, hàn, nhiệt đặc trưng; bệnh thường liên quan nhiều tạng (Tâm Tỳ, Can Tỳ, Tâm Thận, Tỳ Thận…), nên biện chứng tạng phủ phải nhìn cả mối quan hệ giữa các tạng.[1]
Tài liệu tham khảo
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
- NIMH (Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ). I’m So Stressed Out! Fact Sheet