Lý Luận

Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận

Bát cương và biện chứng · 臟腑辨證

Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận và tạng phủ kiêm bệnh

Cập nhật lần cuốiKhoảng 6 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Phần này trình bày các chứng thường gặp của Tỳ – Vị, Can – Đởm, Thận – Bàng quang và những chứng hai tạng cùng bệnh; nguyên tắc chung xem bài Biện chứng tạng phủ (1).[1]

Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận – Bát cương và biện chứng
Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bảng tóm tắt các chứng tạng phủ thường gặp trong giáo trình để học lý luận; tên chứng không phải chẩn đoán bệnh và không kèm bài thuốc. Đau ngực, khó thở, ho ra máu, nôn ra máu, vàng da, phù toàn thân… cần khám y khoa ngay.

1. Tỳ và Vị

Triệu chứng chính: ăn kém, đầy bụng, tiêu lỏng, phù, mệt mỏi, xuất huyết (Tỳ); đau thượng vị, nôn, nấc, ợ (Vị).[1] Mỗi chứng Tỳ – Vị dưới đây có một bài riêng (định nghĩa theo GB/T 16751.2—2021 và ICD-11, nguyên nhân, phân biệt, pháp trị) – bấm vào tên chứng để xem.

Chứng Biểu hiện chính Lưỡi, mạch
Tỳ khí hư Ăn kém, đầy sau ăn, tiêu lỏng, mệt, sắc vàng úa Lưỡi nhạt có dấu răng; mạch hoãn nhược
Tỳ dương hư Như trên kèm bụng lạnh đau thích ấm, tay chân lạnh, phù Lưỡi nhạt bệu, rêu trắng trơn; mạch trầm trì
Tỳ khí hạ hãm Nặng bụng dưới, sa dạ dày, sa trực tràng, sa tử cung, tiêu chảy lâu Lưỡi nhạt; mạch hư
Tỳ không thống huyết Chảy máu kéo dài: rong kinh, chảy máu dưới da, đại tiện ra máu, kèm khí hư Lưỡi nhạt; mạch tế
Hàn thấp khốn Tỳ Đầy bụng, nặng nề, buồn nôn, tiêu lỏng, không khát Rêu trắng nhớt; mạch nhu hoãn
Thấp nhiệt uẩn Tỳ Đầy bụng, buồn nôn, miệng đắng dính, vàng da tươi sáng Rêu vàng nhớt; mạch nhu sác
Vị hàn Đau thượng vị lạnh, thích ấm, nôn nước trong Rêu trắng; mạch trì
Vị nhiệt (Vị hỏa) Đau rát thượng vị, khát, mau đói, hôi miệng, lợi sưng Lưỡi đỏ, rêu vàng; mạch hoạt sác
Vị âm hư Đói mà không muốn ăn, khô miệng, đau âm ỉ rát Lưỡi đỏ ít rêu hoặc bóc; mạch tế sác
Thực trệ Vị quản Đầy tức, ợ chua, nôn ra thức ăn chưa tiêu Rêu dày nhớt; mạch hoạt

Nguồn: [1]

Xem Tỳ, Vị, Ăn uống thất điều.

2. Can và Đởm

Triệu chứng chính: đau tức hạ sườn, cáu gắt, chóng mặt, run, co giật, mắt đỏ, kinh nguyệt rối loạn.[1] Mỗi chứng Can – Đởm dưới đây có một bài riêng – bấm vào tên chứng để xem.

Chứng Biểu hiện chính Lưỡi, mạch
Can khí uất kết Tức hạ sườn, hay thở dài, buồn bực, căng tức ngực vú, kinh không đều Rêu mỏng; mạch huyền
Can hỏa thượng viêm Đau đầu, mắt đỏ, miệng đắng, cáu gắt, ù tai đột ngột Lưỡi đỏ rêu vàng; mạch huyền sác
Can huyết hư Chóng mặt, mắt mờ khô, tê bì, kinh ít nhạt Lưỡi nhạt; mạch huyền tế
Can âm hư Chóng mặt, mắt khô, nóng về chiều, gò má đỏ Lưỡi đỏ ít tân; mạch huyền tế sác
Can dương thượng cang Chóng mặt, đau căng đầu, mặt đỏ, dễ cáu, lưng gối mỏi Lưỡi đỏ; mạch huyền hữu lực
Can phong nội động Chóng mặt dữ dội, run, co giật; nặng thì ngã, méo miệng, liệt nửa người Xem Nội sinh ngũ tà – nghi đột quỵ phải cấp cứu
Can Đởm thấp nhiệt Đau tức hạ sườn, miệng đắng, vàng da, nước tiểu vàng Rêu vàng nhớt; mạch huyền sác

Nguồn: [1]

Xem Can, Đởm.

3. Thận và Bàng quang

Triệu chứng chính: đau mỏi lưng gối, ù tai, rụng tóc, rối loạn sinh dục, phù, tiểu tiện bất thường, khó thở khi gắng sức.[1] Mỗi chứng Thận – Bàng quang dưới đây có một bài riêng – bấm vào tên chứng để xem.

Chứng Biểu hiện chính Lưỡi, mạch
Thận dương hư Lưng gối lạnh đau, sợ lạnh, tiểu nhiều về đêm, phù chân, giảm ham muốn Lưỡi nhạt bệu; mạch trầm trì, bộ xích yếu
Thận âm hư Lưng gối mỏi, ù tai, chóng mặt, nóng về chiều, mồ hôi trộm Lưỡi đỏ ít rêu; mạch tế sác
Thận tinh bất túc Trẻ chậm phát triển; người lớn sớm suy lão, tóc rụng, răng lung lay Lưỡi nhạt; mạch tế nhược
Thận khí bất cố Tiểu nhiều, són tiểu, di tinh, ra khí hư loãng Lưỡi nhạt; mạch trầm nhược
Thận bất nạp khí Thở ngắn, hít vào khó, gắng sức thì nặng Lưỡi nhạt; mạch trầm tế
Bàng quang thấp nhiệt Tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục hoặc có máu Rêu vàng nhớt; mạch sác

Nguồn: [1]

Xem Thận, Bàng quang.

4. Tạng phủ kiêm bệnh thường gặp

Mỗi chứng kiêm bệnh dưới đây có một bài riêng – bấm vào tên chứng để xem.

Chứng Cơ chế tóm tắt
Tâm Tỳ lưỡng hư Tỳ không sinh đủ huyết, Tâm huyết thiếu: hồi hộp, mất ngủ, ăn kém, mệt
Tâm Thận bất giao Thận âm hư không chế được Tâm hỏa: mất ngủ, bứt rứt, lưng gối mỏi
Can Tỳ bất hòa Can khí uất ảnh hưởng Tỳ: tức sườn, đầy bụng, tiêu lỏng khi căng thẳng
Can Vị bất hòa Can khí phạm Vị: đau thượng vị lan sườn, ợ, nôn chua
Can Thận âm hư Cùng nguồn “ất quý đồng nguyên”: chóng mặt, ù tai, mắt khô, lưng gối mỏi
Tỳ Thận dương hư Phù, sợ lạnh, tiêu lỏng lúc sáng sớm
Phế Thận âm hư Ho khan lâu ngày, nóng về chiều, lưng gối mỏi

Nguồn: [1]

Xem Quan hệ giữa các tạng.

5. Góc nhìn y học hiện đại

Các chứng như “Can Đởm thấp nhiệt” (vàng da), “Tỳ không thống huyết” (chảy máu kéo dài), “Thận dương hư” (phù) có thể ứng với bệnh gan mật, rối loạn đông máu, bệnh tim thận – đều cần chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm. “Can”, “Thận” của YHCT không đồng nghĩa với gan, thận giải phẫu. NCCIH (Hoa Kỳ) cho biết bằng chứng về hiệu quả của các chế phẩm thảo dược cổ truyền còn chưa đủ để kết luận chắc chắn vì nhiều nghiên cứu chất lượng thấp, và khuyên không dùng Y học cổ truyền để thay thế hay trì hoãn điều trị y khoa.[2]

Câu hỏi thường gặp

“Can khí uất” có giống trầm cảm?

Có phần trùng (buồn bực, thở dài), nhưng là khái niệm khác; trầm cảm là bệnh cần được chuyên khoa chẩn đoán và điều trị.[3]

Vì sao nhiều chứng có “lưng gối mỏi”?

Vì theo YHCT, lưng là “phủ của Thận”, Thận chủ cốt; triệu chứng này hay xuất hiện trong chứng Thận hư.[1]

Kết luận

Tỳ – Vị, Can – Đởm, Thận – Bàng quang có các chứng hư, thực, hàn, nhiệt đặc trưng; bệnh thường liên quan nhiều tạng (Tâm Tỳ, Can Tỳ, Tâm Thận, Tỳ Thận…), nên biện chứng tạng phủ phải nhìn cả mối quan hệ giữa các tạng.[1]

Tài liệu tham khảo

  1. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  2. NCCIH. Traditional Chinese Medicine: What You Need To Know (cập nhật 4/2019)
  3. NIMH (Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ). I’m So Stressed Out! Fact Sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ