Lý Luận

Can Tỳ bất hòa

Chứng tạng phủ · 肝脾不調證

Can Tỳ bất hòa (Can uất Tỳ hư): nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Can Tỳ bất hòa là chứng Can mất sơ tiết, Tỳ mất kiện vận: u uất, hay thở dài, căng tức sườn, kèm đầy bụng, ăn kém, phân lỏng hoặc lúc táo lúc lỏng; đau bụng muốn đi ngoài, đi xong thì đỡ, nặng lên khi căng thẳng; mạch huyền.[1][2]

Can Tỳ bất hòa – Chứng tạng phủ
Can Tỳ bất hòa
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.2.3.1.2, «肝郁脾虚证»): chứng do Can mất sơ tiết, Tỳ mất kiện vận; lâm sàng có tinh thần u uất, hay thở dài, ngực sườn căng đau, hoặc bụng trướng, ăn kém, phân lỏng không thoải mái, hoặc đau bụng muốn đi ngoài, đi xong thì đỡ đau, rêu trắng, mạch huyền hoặc hoãn nhược.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF5J «Disharmony of liver and spleen systems pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Căng thẳng, uất ức làm Can khí uất, “Can mộc khắc Tỳ thổ” (Can thừa Tỳ); hoặc Tỳ vốn hư, ăn uống thất thường, Can thừa cơ lấn áp (“thổ hư mộc thừa”).[2] Tiêu chuẩn GB/T đặt chứng này trong mục chung «肝脾不调证» (Can Tỳ bất điều, 6.6.2.3.1).[1] Kết hợp Can khí uất kết với Tỳ khí hư. Xem Học thuyết ngũ hành.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Phần Can U uất, dễ cáu, hay thở dài, căng tức ngực sườn; kinh nguyệt không đều
Phần Tỳ Đầy bụng, ăn kém, phân lỏng hoặc lúc táo lúc lỏng, mệt
Đặc trưng Đau bụng – muốn đi ngoài – đi xong thì đỡ; nặng lên khi căng thẳng, lo lắng
Lưỡi Rêu trắng
Mạch Huyền hoặc huyền hoãn

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Can Vị bất hòa Trọng tâm ở Vị: đau thượng vị, ợ hơi, buồn nôn, ợ chua
Tỳ khí hư Không có biểu hiện Can uất, không liên quan cảm xúc
Đại trường thấp nhiệt Tiêu chảy cấp, phân hôi, có máu mũi, sốt, rêu vàng nhớt

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Sơ Can kiện Tỳ; đau bụng tiêu chảy do căng thẳng thì ức Can phù Tỳ.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Tiêu dao tán; Thống tả yếu phương (đau bụng – tiêu chảy). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thái xung (LR3), Chương môn (LR13) (mộ huyệt Tỳ), Túc tam lý (ST36), Thiên khu (ST25), Tam âm giao (SP6). Tiêu dao tán có Sài hồ, Đương quy, Bạch thược, Bạch truật, Phục linh, Cam thảo; Thống tả yếu phương có Bạch thược, Bạch truật, Phòng phong. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Đau bụng kèm thay đổi thói quen đại tiện, nặng lên khi căng thẳng rất giống hội chứng ruột kích thích – chẩn đoán sau khi đã loại trừ bệnh thực thể.[4] Cần khám, có thể nội soi khi có: đi ngoài ra máu, sụt cân, thiếu máu, sốt, triệu chứng đánh thức về đêm, khởi phát sau 50 tuổi, gia đình có ung thư đại tràng.[4] Căng thẳng kéo dài nên được hỗ trợ.[5]

Câu hỏi thường gặp

Vì sao căng thẳng lại đau bụng, tiêu chảy?

YHCT giải thích bằng “Can mộc khắc Tỳ thổ”; y học hiện đại nói về trục não – ruột: căng thẳng làm thay đổi nhu động và cảm giác của ruột.[2][4]

Can Tỳ bất hòa và Can Vị bất hòa khác gì?

Can Tỳ bất hòa ảnh hưởng vận hóa (đầy bụng, phân lỏng); Can Vị bất hòa ảnh hưởng thu nạp, hòa giáng (đau thượng vị, ợ, nôn).[2]

Kết luận

Can Tỳ bất hòa – Can uất, Tỳ hư, biểu hiện u uất, căng tức sườn kèm đầy bụng, ăn kém, phân lỏng, đau bụng muốn đi ngoài đi xong đỡ, nặng khi căng thẳng, mạch huyền; pháp trị là sơ Can kiện Tỳ.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NIDDK. Irritable Bowel Syndrome (IBS)
  5. NIMH (Viện Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ). I’m So Stressed Out! Fact Sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ