Lý Luận

Tâm Thận bất giao

Chứng tạng phủ · 心腎不交證

Tâm Thận bất giao: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị

Cập nhật lần cuốiKhoảng 5 phút đọcKiểm duyệtTriều Đông Y
Nghe tóm tắtkhoảng 1 phút

Tâm Thận bất giao là chứng Thận âm (thủy) hư không lên giúp Tâm, Tâm hỏa vượng không xuống được Thận: bứt rứt, mất ngủ, hồi hộp, mơ nhiều, chóng mặt, ù tai, lưng gối mỏi, di tinh, họng khô, ngũ tâm phiền nhiệt, ra mồ hôi trộm; lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.[1][2]

Tâm Thận bất giao – Chứng tạng phủ
Tâm Thận bất giao
Lưu ý khi đọc: Bài viết trình bày lý luận Y học cổ truyền để học tập và tra cứu. Các ví dụ về bệnh lý, huyệt và vị thuốc chỉ minh họa cách lý luận vận dụng, không phải hướng dẫn tự chẩn đoán, tự châm cứu hay tự dùng thuốc.
Lưu ý: Bài trình bày một chứng (hội chứng) của YHCT để học tập. Tên chứng không phải chẩn đoán bệnh; tên bài thuốc chỉ nêu để biết, website không ghi thành phần, liều lượng và không hướng dẫn tự dùng thuốc hay tự châm cứu.

1. Định nghĩa

Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.6.1.5.2, «心肾不交证»; tên khác: Tâm Thận âm hư dương cang chứng, Tâm Thận âm hư hỏa vượng chứng): chứng do Thận thủy hư không lên giúp Tâm, Tâm hỏa thịnh không xuống giao với Thận; lâm sàng có bứt rứt, mất ngủ, hồi hộp, mơ nhiều, chóng mặt, ù tai, lưng gối mỏi, mộng tinh, miệng họng khô, ngũ tâm phiền nhiệt, nặng thì sốt cơn, ra mồ hôi trộm, lưỡi đỏ, ít rêu, mạch tế sác.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF6L «Heart and kidney systems disharmony pattern».[3]

2. Nguyên nhân và cơ chế

Đây là chứng hai tạng cùng bệnh (tạng phủ kiêm bệnh): bệnh của tạng này ảnh hưởng tạng kia theo quan hệ sinh lý – ngũ hành, nên biểu hiện là sự kết hợp của hai nhóm triệu chứng.[2] Bình thường Tâm hỏa đi xuống ấm Thận, Thận thủy đi lên giúp Tâm – gọi là “thủy hỏa ký tế”, “Tâm Thận tương giao”. Lo nghĩ, lao lực, thức khuya, tình dục quá độ, bệnh lâu làm hao Thận âm thì thủy không chế được hỏa.[2] Kết hợp Thận âm hư và Tâm âm hư/Tâm hỏa. Xem Học thuyết ngũ hành.

3. Biểu hiện

Nhóm Biểu hiện
Phần Tâm Bứt rứt, mất ngủ (khó vào giấc, hay tỉnh), hồi hộp, mơ nhiều, hay quên
Phần Thận Chóng mặt, ù tai, lưng gối mỏi, mộng tinh, di tinh
Âm hư hỏa vượng Ngũ tâm phiền nhiệt, họng khô, sốt cơn về chiều, ra mồ hôi trộm
Lưỡi Đỏ, ít rêu
Mạch Tế sác

Nguồn: [1][2]

4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm

Chứng Điểm khác
Tâm Tỳ lưỡng hư Không có nhiệt; kèm ăn kém, phân lỏng, lưỡi nhạt
Tâm hỏa thượng viêm Thực hỏa: loét miệng, rêu vàng, mạch sác hữu lực; không có triệu chứng Thận
Đàm hỏa nhiễu tâm Rêu vàng nhớt, kích động, nhiều đờm

Nguồn: [2]

5. Nguyên tắc điều trị

Pháp trị: Giao thông Tâm Thận (tư âm giáng hỏa, thanh Tâm an thần).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Giao thái hoàn; Hoàng liên a giao thang; Thiên vương bổ tâm đan hợp Lục vị địa hoàng hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.

6. Liên hệ huyệt và vị thuốc

Y văn nhắc tới Thần môn (HT7), Thái khê (KI3), Tâm du (BL15), Thận du (BL23), Chiếu hải (KI6), Tam âm giao (SP6). Giao thái hoàn và Hoàng liên a giao thang đều có Hoàng liên; vị dưỡng âm như Thục địa, Bạch thược là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).

7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám

Mất ngủ mạn tính rất phổ biến; nên giữ giờ ngủ đều, hạn chế cà phê, rượu, màn hình buổi tối, và khám khi mất ngủ ảnh hưởng cuộc sống – liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ có hiệu quả.[4] Không tự dùng thuốc ngủ kéo dài. Nóng bừng, ra mồ hôi đêm có thể do tiền mãn kinh, cường giáp; mồ hôi đêm kèm sụt cân, sốt cần loại trừ lao.[5]

Câu hỏi thường gặp

“Thủy hỏa ký tế” là gì?

Là trạng thái cân bằng: Thận thủy lên chế Tâm hỏa, Tâm hỏa xuống ấm Thận thủy; mất cân bằng thì thành Tâm Thận bất giao.[2]

Giao thái hoàn có gì đặc biệt?

Phương giải mô tả bài phối hợp vị đắng hàn (thanh Tâm hỏa) với vị cay nóng (dẫn hỏa về nguồn) để “giao thông” Tâm Thận.[2]

Kết luận

Tâm Thận bất giao – Thận âm hư không giúp Tâm, Tâm hỏa vượng, biểu hiện bứt rứt, mất ngủ, hồi hộp kèm chóng mặt, ù tai, lưng gối mỏi, di tinh, ngũ tâm phiền nhiệt, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác; pháp trị là giao thông Tâm Thận.[1][2]

Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.

Tài liệu tham khảo

  1. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
  2. Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
  3. World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
  4. NHLBI (NIH). Insomnia – What Is Insomnia?
  5. World Health Organization. Tuberculosis – fact sheet

Chi phí lưu trữ và vận hành website được tài trợ bởi Phòng Khám Chuyên Khoa Y Học Cổ Truyền Phúc An Duyên

Triều Đông Y và Bác Sĩ Chuyên Khoa 1 Võ Thị Hồng Ngọc (Bác Sĩ Ngọc Ơi) Tham Vấn Phát Triển Chuyên Môn và Nhận Phản Hồi Góp Ý Tại Phần Liên Hệ