Thận âm hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Thận âm hư là chứng âm dịch của Thận thiếu, hư nhiệt sinh ra: lưng gối mỏi, chóng mặt, ù tai, răng lung lay, tóc rụng, lòng bàn tay chân nóng, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm, di tinh, kinh ít; lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.5.1.3.2, «肾阴虚证»; tên khác: Thận âm khuy hư chứng, Thận âm hư nhiệt chứng): chứng do bẩm sinh không đủ, hoặc tình dục, sinh đẻ quá độ, bệnh lâu, bệnh nặng làm tổn thương Thận âm, hoặc hư nhiệt nhiễu bên trong; lâm sàng có ngũ tâm phiền nhiệt, lưng gối mỏi hoặc đau, chóng mặt, ù tai, răng lung lay, tóc rụng, di tinh, kinh muộn, ít, đỏ đặc, nặng thì bế kinh, lưỡi đỏ, ít rêu, mạch tế sác, có thể kèm sốt cơn, gò má đỏ, ra mồ hôi trộm.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF93 «Kidney yin deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do bẩm sinh yếu, tuổi cao, bệnh lâu, bệnh nhiệt về sau, tình dục quá độ, thức khuya lao lực, lạm dụng thuốc táo nhiệt.[1][2] Thận âm là gốc âm dịch toàn thân; Thận âm hư thường kéo theo Can âm hư (Can Thận âm hư, ICD-11 SF5H), Tâm âm hư (Tâm Thận bất giao), Phế âm hư.[3] Lưu ý: “Thận” của YHCT bao gồm chức năng tàng tinh, sinh trưởng – sinh dục, chủ thủy, nạp khí, chủ cốt tủy – rộng hơn quả thận giải phẫu; các thuốc “bổ thận” không điều trị được bệnh thận theo y học hiện đại, và một số thảo dược có thể gây hại cho người suy thận.[4] Xem Tinh.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Thận hư | Lưng gối mỏi đau, chóng mặt, ù tai, răng lung lay, tóc rụng, hay quên |
| Hư nhiệt | Lòng bàn tay chân nóng, sốt nhẹ về chiều, gò má đỏ, ra mồ hôi trộm, họng khô |
| Sinh dục | Di tinh, mộng tinh; kinh muộn, ít hoặc bế kinh |
| Lưỡi | Đỏ, ít rêu |
| Mạch | Tế sác |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Thận dương hư | Hàn: sợ lạnh, tiểu trong nhiều, lưỡi nhạt bệu |
| Thận tinh bất túc | Nổi bật chậm phát triển hoặc suy lão sớm; không rõ hư nhiệt |
| Can âm hư | Nổi bật mắt khô mờ, gân giật, đau sườn |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Tư bổ Thận âm; hư hỏa vượng thì tư âm giáng hỏa.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Lục vị địa hoàng hoàn, Tả quy hoàn; hư hỏa rõ: Tri bá địa hoàng hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thái khê (KI3), Chiếu hải (KI6), Thận du (BL23), Tam âm giao (SP6). Lục vị địa hoàng hoàn có Thục địa, Trạch tả, Phục linh; Tri bá địa hoàng hoàn thêm Hoàng bá. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Nóng bừng, ra mồ hôi đêm, mất ngủ, kinh thưa có thể do tiền mãn kinh – mãn kinh, cường giáp, tiểu đường; sốt về chiều, mồ hôi đêm, sụt cân, ho kéo dài cần loại trừ lao.[5] Đau lưng kèm tiểu máu, sốt, tiểu buốt cần khám thận – tiết niệu.[6] Bệnh thận mạn cần xét nghiệm để phát hiện.[4]
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Lục vị lại có Trạch tả, Phục linh?
Theo phương giải, bài có “tam bổ” (bổ) và “tam tả” (thanh lợi) để bổ mà không trệ.[2]
Thận âm hư có phải bệnh của tuổi già?
Hay gặp ở người lớn tuổi, nhưng cũng gặp ở người trẻ thức khuya, lao lực, sau bệnh nặng.[2]
Kết luận
Thận âm hư – âm của Thận thiếu sinh hư nhiệt, biểu hiện lưng gối mỏi, chóng mặt, ù tai, ngũ tâm phiền nhiệt, ra mồ hôi trộm, di tinh, kinh ít, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác; pháp trị là tư bổ Thận âm.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Chronic Kidney Disease (CKD)
- World Health Organization. Tuberculosis – fact sheet
- NIDDK. Kidney Stones