Thận tinh bất túc: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Thận tinh bất túc là chứng tinh của Thận thiếu hụt, ảnh hưởng sinh trưởng, sinh dục và não tủy: trẻ chậm lớn, chậm biết đi, chậm mọc răng, thóp chậm liền; người lớn suy lão sớm, tóc bạc rụng, răng lung lay, ù tai, hay quên, lưng gối yếu, vô sinh; lưỡi nhạt, mạch tế nhược.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.5.1.3.5, «肾精亏虚证»; tên khác: Thận tinh bất túc chứng, Thận tinh khuy tổn chứng, Thận hư tinh khuy chứng): chứng do bẩm sinh không đủ, tinh tủy không đầy, hoặc nuôi dưỡng sau sinh kém, Thận hư tinh thiếu; lâm sàng có sinh trưởng phát triển chậm, lưng mỏi, xương yếu, cử động chậm chạp, hoặc gãy xương lâu liền, suy lão sớm, hay quên, hoặc kém thông minh, sa sút trí tuệ, lưỡi nhạt, mạch tế nhược, bộ xích vô lực, kèm chóng mặt hoa mắt, ù tai, điếc, tóc thưa, răng lung lay.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF96 «Kidney essence deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do bẩm sinh không đủ (cha mẹ yếu, sinh non), nuôi dưỡng kém, bệnh lâu, tuổi cao, tình dục quá độ.[1][2] Thận tàng Tinh, tinh sinh tủy, tủy nuôi xương và não (“não là bể của tủy”); tinh thiếu thì chậm phát triển, xương yếu, trí nhớ giảm. Thận tinh hư chưa nhất thiết có hàn hay nhiệt rõ rệt – điểm khác với âm hư, dương hư. Gần nghĩa có chứng «Thận hư tủy khuy» (ICD-11 SF95).[3] Lưu ý: “Thận” của YHCT bao gồm chức năng tàng tinh, sinh trưởng – sinh dục, chủ thủy, nạp khí, chủ cốt tủy – rộng hơn quả thận giải phẫu; các thuốc “bổ thận” không điều trị được bệnh thận theo y học hiện đại, và một số thảo dược có thể gây hại cho người suy thận.[4]
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Trẻ em | Chậm lớn, thấp bé, chậm biết đi, chậm mọc răng, thóp chậm liền, xương mềm, chậm phát triển trí tuệ |
| Người lớn | Suy lão sớm: tóc bạc, rụng, răng lung lay, ù tai, điếc, hay quên, chân tay chậm chạp |
| Sinh dục | Tinh ít, vô sinh; kinh ít hoặc bế kinh sớm |
| Xương | Lưng gối yếu, xương giòn, gãy xương lâu liền |
| Lưỡi | Nhạt |
| Mạch | Tế nhược, bộ xích yếu |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Thận âm hư | Có hư nhiệt: nóng, mồ hôi trộm, lưỡi đỏ |
| Thận dương hư | Có hàn: sợ lạnh, chân tay lạnh, tiểu trong nhiều |
| Can huyết hư | Chóng mặt, mắt mờ, tê bì, móng nhợt; không có biểu hiện chậm phát triển |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Bổ Thận điền tinh (bổ ích tinh tủy).[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Hà xa đại tạo hoàn, Tả quy hoàn. Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thận du (BL23), Mệnh môn (GV4), Huyền chung (GB39) (tủy hội), Thái khê (KI3). Vị bổ Can Thận như Thục địa, Đỗ trọng, Ngưu tất là ví dụ. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Trẻ chậm lớn, chậm vận động, chậm nói cần khám nhi khoa sớm để tìm nguyên nhân (dinh dưỡng, nội tiết, di truyền, thần kinh) – can thiệp sớm rất quan trọng; không chỉ dựa vào thuốc bổ. Người lớn hay quên tiến triển cần khám thần kinh để phát hiện sa sút trí tuệ; xương giòn, gãy xương do chấn thương nhẹ cần đánh giá loãng xương; vô sinh cần khám hiếm muộn cho cả hai vợ chồng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ chậm lớn uống thuốc “bổ thận”?
Không tự dùng. Trẻ cần được khám nhi khoa để tìm nguyên nhân; thuốc YHCT chỉ dùng khi thầy thuốc chỉ định.
Tinh khác khí như thế nào?
Tinh là vật chất cơ bản được tàng trữ, khí là dạng hoạt động; tinh hóa thành khí.[2] Xem Quan hệ tinh – khí – huyết – tân dịch.
Kết luận
Thận tinh bất túc – tinh của Thận thiếu hụt, biểu hiện trẻ chậm phát triển, người lớn suy lão sớm, hay quên, lưng gối yếu, vô sinh, lưỡi nhạt, mạch tế nhược; pháp trị là bổ Thận điền tinh – kèm khám chuyên khoa để tìm nguyên nhân.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- NIDDK. Chronic Kidney Disease (CKD)