Can huyết hư: nguyên nhân, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Can huyết hư là chứng huyết tàng trữ ở Can không đủ, mắt, gân, móng và mạch Xung Nhâm không được nuôi dưỡng: chóng mặt hoa mắt, mắt khô mờ, quáng gà, tê bì chân tay, móng nhợt, kinh ít nhạt màu hoặc kinh muộn, lưỡi nhạt, mạch tế.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.2.1.3.2, «肝血虚证»; tên khác: Can huyết khuy hư chứng): chứng do thể chất huyết hư, hoặc Can mất chức năng tàng huyết, huyết dịch thiếu, Can không được nuôi dưỡng; lâm sàng có chóng mặt hoa mắt, nặng thì cử động là choáng muốn ngã, ngủ không yên, mơ nhiều, chân tay tê bì, hoặc thị lực giảm, quáng gà, hoặc kinh muộn, lượng ít, màu nhạt, bế kinh, lưỡi nhạt trắng, mạch tế vô lực, kèm sắc mặt trắng bệch, mi mắt trong và móng nhợt.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF54 «Liver blood deficiency pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
Do mất máu, Tỳ Vị hư nguồn sinh huyết kém (Tỳ khí hư), bệnh lâu ngày hao huyết, sinh đẻ, kinh nguyệt nhiều.[2] Can “tàng huyết”, khai khiếu ra mắt, chủ cân (gân), “vinh nhuận ở móng”; huyết thiếu thì các nơi này mất nuôi. Huyết hư lâu ngày có thể “sinh phong” (Can phong nội động). Xem Huyết.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Đầu mắt | Chóng mặt, hoa mắt, mắt khô, nhìn mờ, quáng gà |
| Gân, móng | Tê bì chân tay, chuột rút, co cứng, móng nhợt giòn |
| Phụ nữ | Kinh muộn, ít, nhạt màu; có thể bế kinh |
| Toàn thân | Sắc mặt nhợt, môi và mi mắt nhợt, ngủ không yên, mơ nhiều |
| Lưỡi | Nhạt |
| Mạch | Tế hoặc huyền tế |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Tâm huyết hư | Nổi bật hồi hộp, mất ngủ, hay quên |
| Can âm hư | Có hư nhiệt: lòng bàn tay chân nóng, gò má đỏ, lưỡi đỏ ít rêu |
| Can khí uất kết | Thực chứng: căng tức sườn, thay đổi theo cảm xúc |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Bổ huyết dưỡng Can.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Bổ can thang; Tứ vật thang (bài gốc bổ huyết). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Can du (BL18), Cách du (BL17), Khúc tuyền (LR8), Tam âm giao (SP6), Túc tam lý (ST36). Tứ vật thang gồm bốn vị đều có trong kho: Thục địa, Đương quy, Bạch thược, Xuyên khung. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Hoa mắt, mệt, da niêm nhợt, kinh ít có thể do thiếu máu – rất phổ biến ở phụ nữ, cần xét nghiệm máu và tìm nguyên nhân (thiếu sắt, mất máu, thiếu vitamin).[4] Tê bì chân tay kéo dài có thể do tiểu đường, thiếu vitamin B12, bệnh thần kinh; nhìn mờ, quáng gà cần khám mắt; mất kinh cần khám phụ khoa và thử thai.
Câu hỏi thường gặp
Can huyết hư có phải bệnh gan?
Không. “Can” ở đây là tạng của YHCT liên quan tàng huyết, mắt, gân, kinh nguyệt – không đồng nghĩa với lá gan.[2]
Vì sao Can huyết hư hay gây chuột rút?
Theo YHCT, Can chủ cân; huyết không đủ nuôi gân nên gân co rút, tê bì.[2]
Kết luận
Can huyết hư – huyết của Can không đủ, biểu hiện chóng mặt, mắt khô mờ, tê bì, móng nhợt, kinh ít nhạt, lưỡi nhạt, mạch tế; pháp trị là bổ huyết dưỡng Can – và nên xét nghiệm thiếu máu.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- World Health Organization. Anaemia – fact sheet