Can phong nội động: bốn thể, biểu hiện và nguyên tắc điều trị
Can phong nội động là nhóm chứng “phong” sinh ra từ bên trong do Can: chóng mặt muốn ngã, run, co giật, tê bì, nặng thì ngã đột ngột, méo miệng, liệt nửa người. Có bốn thể chính: Can dương hóa phong, nhiệt cực sinh phong, âm hư động phong và huyết hư sinh phong.[1][2]

1. Định nghĩa
Theo tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 (mục 6.2.1.4.3, «肝风内动证»; tên khác: Can phong chứng): nhóm chứng nói chung do Can dương hóa phong, hoặc nhiệt cực động phong, hoặc Can dương kèm phong đàm bốc lên nhiễu loạn; trong đó «肝阳化风证» (6.2.1.4.3.1) có chóng mặt muốn ngã, đầu căng đau, gáy cứng, chân tay run, hoặc đầu lắc không tự chủ, tê bì, ù tai, bứt rứt dễ giận, mặt đỏ, lưỡi đỏ, mạch huyền kình hữu lực; còn «阴虚动风证» (5.3.3.5.10) có chóng mặt muốn ngã, tê bì, tay chân run hoặc co giật, miệng mắt giật, lưỡi đỏ bóng như gương hoặc nứt, mạch tế sác, kèm gầy, ngũ tâm phiền nhiệt.[1] Trong ICD-11 của WHO, chứng này tương ứng mục SF56 «Liver wind stirring the interior pattern».[3]
2. Nguyên nhân và cơ chế
“Chư phong trạo huyễn, giai thuộc ư Can” (các chứng phong, run lắc, chóng mặt đều thuộc Can) – câu trong bệnh cơ thập cửu điều của Nội kinh.[2] Bốn thể: (1) Can dương hóa phong – từ Can dương thượng cang, có thể gây trúng phong; (2) nhiệt cực sinh phong – sốt cao làm co giật, hay gặp ở trẻ em và ôn bệnh (ICD-11 SF59: Can nhiệt động phong); (3) âm hư động phong – giai đoạn cuối bệnh nhiệt hoặc bệnh mạn làm hao âm; (4) huyết hư sinh phong – từ Can huyết hư.[1][3][2] Xem Nội sinh ngũ tà, Phong tà.
3. Biểu hiện
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Can dương hóa phong | Chóng mặt muốn ngã, đau căng đầu, run, tê bì, nói ngọng; nặng thì ngã đột ngột, méo miệng, liệt nửa người; lưỡi đỏ, mạch huyền hữu lực |
| Nhiệt cực sinh phong | Sốt cao, co giật, cứng gáy, ưỡn người, mắt trợn, lơ mơ; lưỡi đỏ thẫm, mạch huyền sác |
| Âm hư động phong | Tay chân run, máy giật nhẹ, gầy, ngũ tâm phiền nhiệt; lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác |
| Huyết hư sinh phong | Tê bì, run tay, chuột rút, da khô ngứa, chóng mặt; lưỡi nhạt, mạch tế |
4. Phân biệt với các chứng dễ nhầm
| Chứng | Điểm khác |
|---|---|
| Ngoại phong (phong tà từ ngoài) | Có biểu chứng: sợ gió, sốt, mạch phù; không do tạng Can |
| Đàm mê tâm khiếu | Ngã bất tỉnh có đờm khò khè, không liệt nửa người |
| Can dương thượng cang | Chưa có dấu hiệu “động phong” (run, co giật, tê một bên) |
Nguồn: [2]
5. Nguyên tắc điều trị
Pháp trị: Tức phong là chung; Can dương hóa phong: trấn Can tức phong; nhiệt cực sinh phong: thanh nhiệt lương Can tức phong; âm hư động phong: tư âm tức phong; huyết hư sinh phong: dưỡng huyết tức phong.[2] Bài thuốc tiêu biểu được giáo trình nêu: Trấn can tức phong thang (Can dương hóa phong), Linh dương câu đằng thang (nhiệt cực sinh phong), Đại định phong châu (âm hư động phong). Đây chỉ là tên để tham khảo; việc chọn, gia giảm và liều dùng do thầy thuốc quyết định sau khi khám.
6. Liên hệ huyệt và vị thuốc
Y văn nhắc tới Thái xung (LR3) và Hợp cốc (LI4) (phối hợp gọi là “tứ quan”), Phong trì (GB20), Bách hội (GV20). Trấn can tức phong thang có Ngưu tất, Bạch thược, Cam thảo. Mọi trường hợp cấp ở đây đều phải đưa đi cấp cứu, không tự châm hay cho uống thuốc tại nhà. Tên vị thuốc trong bài chỉ để minh họa nhóm công năng theo y văn; dùng thuốc cổ truyền cần thầy thuốc khám và kê đơn, vì nhiều vị có độc tính, tương tác thuốc hoặc chống chỉ định (phụ nữ có thai, người đang dùng thuốc tây).
7. Góc nhìn y học hiện đại – khi nào cần đi khám
Đây là nhóm chứng tương ứng nhiều tình trạng cấp cứu. Dấu hiệu đột quỵ – gọi 115 ngay: méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, nói khó, nhìn mờ đột ngột, chóng mặt dữ dội mất thăng bằng, đau đầu dữ dội đột ngột.[4] Co giật, nhất là co giật kèm sốt cao ở trẻ nhỏ, co giật kéo dài trên 5 phút hoặc lặp lại, co giật lần đầu – gọi cấp cứu; đặt người bệnh nằm nghiêng, không nhét vật gì vào miệng. Run tay kéo dài cần khám thần kinh (Parkinson, cường giáp, run vô căn).
Câu hỏi thường gặp
“Trúng phong” có phải là đột quỵ?
Y văn mô tả trúng phong rất giống đột quỵ não; đột quỵ cần được cấp cứu trong “giờ vàng” để có thể dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp mạch.[4]
Vì sao gọi là “phong”?
Vì biểu hiện giống gió: đột ngột, lay động, run lắc, thay đổi nhanh; “nội phong” phân biệt với phong tà bên ngoài.[2]
Kết luận
Can phong nội động – nhóm chứng phong sinh từ bên trong do Can, gồm Can dương hóa phong, nhiệt cực sinh phong, âm hư động phong và huyết hư sinh phong, biểu hiện chóng mặt, run, co giật, tê bì, nặng thì ngã, liệt; pháp trị chung là tức phong – và các biểu hiện cấp luôn phải cấp cứu.[1][2]
Xem bảng tổng hợp các chứng: Biện chứng tạng phủ (2): Tỳ, Can, Thận.
Tài liệu tham khảo
- Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc GB/T 16751.2—2021 «中医临床诊疗术语 第2部分:证候» (Thuật ngữ chẩn trị lâm sàng Trung y – Phần 2: Chứng hậu), ban hành và có hiệu lực 26/11/2021
- Khoa Y học cổ truyền, Trường Đại học Y Hà Nội. Bài giảng Y học cổ truyền, tập 1 (phần Lý luận cơ bản). Nhà xuất bản Y học
- World Health Organization. ICD-11, Chương 26 «Traditional Medicine Conditions – Module I» – các nhóm chứng tạng phủ (hệ Tâm SF60–SF6Z, hệ Tỳ SF70–SF7Z, hệ Phế SF80–SF8Z…)
- CDC. Signs and Symptoms of Stroke